Feit en Fictie

In hoeverre zijn engelen en demonen reëel?

Dualisme
Niemand weet precies wat engelen en demonen zijn. Ze staan niet op foto’s. Ze komen alleen in verhalen voor. Engelen vertegenwoordigen met de heiligen de goede kant. Ze horen bij de wereld van God. Demonen of boze geesten staan voor het kwade en slechte. Ze horen bij Gods tegenspeler de duivel, de personificatie van het kwaad.

Ervaring
Er liggen natuurlijk bepaalde ervaringen aan zulke verhalen ten grondslag. Die ervaringen zijn gebonden aan de persoon.

• Een Katholiek houdt er rekening mee dat hem of haar de heilige maagd Maria verschijnt en soms gebeurt dat ook cq beleeft hij of zij zoiets.
• Voor een Protestant is de moeder van Jezus niet meer en niet minder dan ieder ander mens. Hij verwacht niets van haar. Hij zal haar niet zien verschijnen. 
• Veel Moslims maken deel uit van een cultuur waarin dromen een grote rol spelen. Zij weten vanuit hun geloof ook van Jezus, die zij Isa noemen. Het verbaast dan ook niet dat zij, wanneer ze tot het christelijk geloof overgaan, vaak vertellen dat het was omdat Jezus hun verscheen in een droom.

• Zacharias ziet een engel omdat hij Joods is en in het Joodse geloof aan engelen een voorname rol toekomt. Gabrïel verschijnt hem in zijn beleving om duidelijk te maken dat hij een zoon zal krijgen.
• Daarom zijn het alleen de discipelen die op de Paasmorgen hun gekruisigde, gestorven en begraven meester Jezus als de levende terugzien; verder niemand. Aan buitenstaanders verschijnt hij niet. Maar met zijn leerlingen had Jezus het er bij leven wel eens over gehad dat hij sterven zou en opstaan uit de doden. Een onvoorstelbare boodschap die zijn volgelingen toen in het geheel niet plaatsen konden (Mc 8: 31v). Maar ze waren het niet vergeten en na Pasen herinnerden zij zich deze uitspraken.

Lichaam en ziel
Alle ziektes hebben een lichamelijke en een psychische component omdat de mens nu eenmaal een eenheid is van lichaam en ziel. Ziekte grijpt op allebei in; medicijnen, operaties enz ook. Daarop is het placebo-effect gebaseerd: pilletjes werken beter als je gelooft dat de dokter je werkzame pillen heeft voorgeschreven. Het nocebo-effect komt ook voor: pilletjes werken een stuk slechter als je de dokter niet vertrouwt en je waardeloze kalktabletjes laat slikken.

Er zijn veel verhalen in de Bijbel over Jezus die mensen geneest. Hun geloof speelt dan een grote rol. Zoals wij dat nu in dokters en pillen en operaties hebben, zo moesten zij ook vertrouwen hebben. Ze moesten van Jezus alles verwachten, in hem de Geneesheer bij uitstek zien. Dan werden ze beter. Als er geen geloof is, gebeurt er weinig bijzonders. Een opvallende uitzondering vormen degenen die bezeten zijn door een boze of onreine geest. Hun wordt nooit naar geloof gevraagd. Waarom dat is, zullen we straks zien.

Context
Ziektes hebben ook een culturele component omdat de mens niet als een individu door het leven gaat. Hij heeft altijd te maken met anderen en met de wereld om hem heen: de culturele setting van geloof, religie, wereldbeeld, waarden en normen, tijdgeest. Hij snuift die alle dagen op en doet eraan mee. Hij merkt die wereld evenmin op als een vis het water waarin hij rondzwemt. Hij kan zich er niet aan onttrekken, hooguit zich tegen verzetten. Maar ook dan blijft hij eraan gebonden, zoals een vis die wel tegen de stroom in kan zwemmen, maar niet buiten het water kan. Een paar voorbeelden uit de geschiedenis:

• In de negentiende eeuw vielen vrouwen veel vaker flauw dan tegenwoordig, dat zou uit de buik voortkomen. Vandaar het verzamelwoord voor deze klachten en verwante klachten: hysterie (Gr hystera = baarmoeder). Flauwvallen was toen een manier voor vrouwen om te reageren op de druk van de omgeving.
• Mannen werden in dezelfde tijd geacht op dezelfde druk anders te reageren: ze raakten zeer vermoeid of reageerden heel prikkelbaar. Dat vatte men toen samen onder de term ‘neurasthenie’ (Gr zwakke zenuwen).¹ 
• In onze tijd slikken 1,2 miljoen Nederlanders antidepressiva. Dat is een manier om in onze wereld enigszins op de been te blijven. Een andere manier is om drank en geestverruimende middelen te gebruiken. Ook dat gebeurt massaal. Het wordt allemaal gedoogd. Zo bieden we als samenleving, cultuur dit aan als een route om het in onze veeleisende wereld² uit te houden: door te vluchten in de roes.

Bezetenheid
In de tijd van Jezus waren de routes ‘medicijnen’ en ‘drank en drugs’ er niet. De samenleving had iets anders ontwikkeld. Als voor mensen de druk van werk, religie, familie, Romeinse bezetter te groot werd, was er deze uitweg: een vlucht in bezeten gedrag, zich aan de demonen overgeven. Daar geloofden ze in en ze gingen zich daar dan ook naar gedragen. Wie dat deden werden 'bezetenen' genoemd, dwz ze waren niet meer van zichzelf, maar in de greep van een onreine of een boze geest.

Gelukkig is met de voorstelling van duivel en demonen ook gegeven:

• dat er een God is die helpen kan middels bijzondere mensen, ihb de Messias. De evangeliën laten keer op keer zien dat Jezus de macht heeft om demonen uit te drijven.
• dat de zieke slachtoffer is. Hij heeft geen macht en vrije wil meer. Hij is beroofd van zichzelf.
  Daarom vraagt Jezus bij een exorcisme nooit om geloof van de bezetene, zoals hij dat in het geval van ‘gewone ziektes’ wel doet.³  
  Er is sprake van een gevecht buiten de bezetene om. Een strijd tussen Jezus en de demonen.
  Een ongelijke strijd: Jezus hoeft maar te bevelen en de demonen zijn nergens meer. Zo geeft Jezus de bezetene weer terug aan zichzelf.

Bestaan ze nu wel of niet?
Engelen en demonen bestaan in elk geval in de beleving van mensen. Maar zijn het dan alleen hersenschimmen? Of bestaan ze ook los, buiten, onafhankelijk van die beleving? Waren er al geesten en demonen toen er nog geen mens was? En zijn ze er nog als er geen mens meer zou leven? Maw wat is hun ontologische status?
Er is geen enkele manier om hun bestaan objectief aan te tonen en te bewijzen. Maar daarmee is hun niet-bestaan nog niet bewezen.
Voor wie ervaring hebben opgedaan met engelen of demonen, zal het antwoord waarschijnlijk bevestigend zijn. Zij hebben het zo duidelijk gezien, gehoord, gevoeld dat dit voor hen geen vraag meer is.
Voor wie er geen ervaring mee hebben, hangt het antwoord af van de vraag in hoeverre ze geloof hechten aan de Bijbelse en moderne getuigenissen over de geestelijke wereld. Daarin verschillen mensen. Voor Joden, christenen en moslims is deze geestelijke wereld er onafhankelijk van mensen. Het hoort met andere onzienlijke dingen tot de geschapen wereld. Voor filosofen in de lijn van Plato is er een geestelijke wereld, nl van de ideeën. Die geldt als reëler dan de materiële wereld, die slechts een concrete en altijd minder volmaakte afbeelding van het ware is. Aanhangers van het materialisme geloven dat er niet zoiets is als een geestelijke wereld onafhankelijk van het menselijk brein.

Voorbij?
Bezetenheid en exorcisme zijn niet achterhaald zoals andere dingen van vroeger. Nog steeds zijn er vele mensen en volken die heel serieus aan kwade en goede geesten geloven en daar ervaringen mee opdoen. Misschien niet in het Westen met zijn technische en materialistische (Dick Swaab: Wij zijn ons brein) cultuur. Maar op het moment dat we onze wereld en zijn vluchtwegen verliezen (door oorlog of een milieuramp) zullen we weer veel vatbaarder worden voor de geestenwereld. Het is een mogelijkheid waarmee de ziel van ieder mens is uitgerust.
Daarom geldt ook deze waarschuwing: laat je niet uit nieuwsgierigheid in met deze dingen. Het is niet zo onschuldig als het misschien lijkt. Er is een reële kans dat je angsten losmaakt, spoken die jou in hun greep krijgen. Of dat je in handen van mensen valt, die je graag bang maken, manipuleren en misbruiken.⁴ Zoek het liever bij de verhalen van de Bijbel over Jezus en zijn God. Dan leer je de geesten wel onderscheiden (1 Kor 12: 10)


-----
¹ Tegenwoordig zijn hysterie en neurasthenie geen termen meer waar een arts nog een aandoening mee kan classificeren. Ze bestaan niet meer. Daarvoor in de plaats andere woorden als stress, burn-out, depressie.
De benamingen Hysterie en Neurasthenie getuigen overigens van een nogal materialistische mensvisie.
² Gezond zijn, genieten, jezelf bewijzen, vooruit komen, eigen huis, vakantie, plaatje op social media.
³ Wel eens aan de vader of moeder van het zieke kind (Mc 7: 25vv, 9: 23v)
⁴ Zo kwam Hannelore in de greep van den sekte "Gemeente Gods' olv Sipke Vrieswijk. Hij zag overal demonen en maakte zijn volgelingen wijs dat hij die de baas kon. De al te goed gelovigen raakten hun geld, vrouw, kinderen aan deze zelfverklaarde profeet kwijt. (Het boek van journalist Frank Krake, Hannelore, het meisje uit de sekte biedt een onthullend verslag van deze leider en zijn sekte)