Opinie

De tijd is wel voorbij dat we een beetje lacherig reageerden op Artificial Intelligence (AI) omdat het zulke foute resultaten opleverde als bv een recept voor appeltaart waarin chloor zat verwerkt. Niet dat AI nu foutloos werkt, maar het wordt wel voortdurend beter en er komen steeds meer toepassingen. Waar het eindigt valt niet te zeggen. Het is niet te hopen dat de cartoon van Tjeerd Royaards (Trouw 02-02-2026) ons voorland verbeeldt. Daar zien we grimlachende robotachtige wezens in behaaglijke woningen. Ze doen leuke, creatieve dingen als viool spelen, schilderen, schrijven. Buiten in de regen zien we mensen aan het werk. Ze bezorgen pakjes en maaltijden, vegen de stoep of zetten de vuilniscontainer aan de straat. Dat is de omgekeerde wereld: de mens het knechtje van zijn uitvindingen ipv machines die er ten dienste van mensen zijn.

Zou AI een predikant kunnen helpen bij het maken van zijn of haar preek, gebeden en liturgie?
Dat blijkt inderdaad het geval te zijn. Heel wat collega’s geven aan van AI gebruik te maken.

Tot op zekere hoogte lijkt me dat winst. Er is veel tijd te besparen als je mbv AI in de kortste keren geschikte psalmen en gezangen voorgeschoteld krijgt. Aan jou de keus om die uit te kiezen die het beste passen bij het thema van de zondag en ook nog goed te zingen zijn.

Bedenkelijker wordt het als je ook de gebeden door AI laat maken en die dan evt iets aanpast aan je eigen woordgebruik en aan de situatie van je gemeente. Maar is dat fundamenteel anders dan gebeden uit een gebedenboek overnemen en bewerken met persoonlijke aanpassingen? Beter goed gejat (geknipt en geplakt) dan slecht bedacht...

Meer aarzelingen heb ik bij de voorbereiding van de prediking. Een vast onderdeel is dan het raadplegen van de Hebreeuwse of Griekse grondtekst. Of als daar geen tijd voor is, van de belangrijkste woorden. Elke predikant heeft daar exegetische literatuur voor tot z’n beschikking: woordenboeken, commentaren, preekschetsen enz. Zal hij die nog raadplegen als dat werk ook door AI gedaan kan worden? Wat blijft er van zijn taalvaardigheid over? En wat is die informatie waard als je weet dat AI gevoed wordt met teksten uit alle hoeken en gaten van de wereld? Het baseert zich op om het even wat voor tekst. Kerkelijk of niet. Van wetenschappers en amateurs tot verspreiders van nepnieuws en complottheorieën. Rijp en groen door elkaar.

Wil je toch minder tijd aan de voorbereiding besteden, maak dan gebruik van de Bijbelstudiegenerator op de Bijbel.nl. Erg gemakkelijk en de informatie die je zo krijgt, is niet van overal op internet bij elkaar geraapt, maar afkomstig van de info die op de de site van het NBG te vinden is. Betrouwbaar dus.

Na het voorwerk moet een predikant voor zijn preek een invalshoek kiezen, voorbeelden bedenken, een link met de actualiteit leggen en een heldere opbouw kiezen. Dat laatste houdt in dat hij moet zorgen voor een pakkende inleiding, een aantal punten, een afronding waar de gemeente wat mee kan. Al met al is het een creatief proces van transpiratie (zoeken in de hoop wat te vinden) en inspiratie (zal de Geest je wat ingeven?).

Ik kan me voorstellen dat de verleiding groot is om invalshoek, voorbeeld, link, iets actueels aan ChatGPT op te geven met de opdracht ‘maak hier een preek van, 1500 woorden, spreektaal’. Want even later heb je een preek. Na doorlezen bedenk je dat je met een iets andere opdracht een nog beter resultaat krijgt. Je past de invalshoek aan, of kiest een ander voorbeeld enz en na 'enter' heb je al weer een nieuwe versie. Als je die geschikt vindt, zijn er nog wat kleine aanpassingen nodig: een moeilijk woord vervangen, van een lange zin twee korte maken, enz. Klaar.

Het voordeel van deze werkwijze is duidelijk: tijdwinst, geen gestress. Maar meer voordelen willen me niet te binnen schieten. Wel nadelen:

Je rol als predikant verandert. Je bent niet meer de creatieve preker, maar de (hopelijk) kundige beoordelaar van de preken die AI levert.

Werkend met AI groei je niet meer in de ambachtelijke vaardigheid die preken maken is. Transpiratie (soms wanhopig zoeken) en inspiratie (verrassing van het vinden) zijn niet meer nodig. Het creatieve proces van zoeken en wachten op de Geest komt tot stilstand.

Het grootste bezwaar is, dat AI geen bewustzijn heeft. Het is een machine die uit miljoenen pagina’s tekst heeft ‘geleerd’ wat zinnen, gedichten, sprookjes, detectives enz en ook preken zijn. AI weet welke woorden vaak samen voorkomen en goed bij elkaar passen. Op basis van die statistische informatie voorspelt hij welke woorden samen een nieuw zinvol geheel opleveren, bv een gebed, een meditatie of een preek. Heel bijzonder dat dat kan, maar het ding begrijpt, voelt, beleeft niets van wat het 'bedenkt'

Dat is heel wat anders dan wanneer een mens over hetzelfde nadenkt. Wij hebben bewustzijn, een ziel. In ons leven geloof, hoop en liefde, twijfels en schuldgevoel, verlangen en zorgen enz. Dat speelt allemaal mee en juist omdat dat zo is, kan de voorganger een gebed of een preek maken waarin die menselijke emoties, gevoelens, gedachten en ervaringen doorklinken. Daardoor is hij voor de kerkganger herkenbaar.
Wat blijft er van dat inwendige gesprek, de afweging van de gevoelens, het zoeken en vinden van de goede woorden over als de prediker zich wekelijks door AI laat helpen? Het gewetensvolle gesprek met zichzelf en met de heilige Geest zal verloren gaan. Dan heeft de voorganger niets meer te bidden of te preken.

Een nieuwe cartoon zou er zo uit kunnen zien: Een kerkzaal met robotachtige wezens. De voorganger is een echte mens. Hij houdt een ChatGPT-gegenereerde preek en heeft van AI hij ook nog geleerd hoe hij met z’n handen gebaren moet. De robotten in de kerkbanken vertonen het gewenste gedrag: de hand bij het oor, het gezicht naar de prediker gewend, een enkeling brengt een traantje voort.
Er zijn ook mensen aanwezig. Hen overtuigt de dominee niet: zijn woorden klinken leeg. Het is niet doorleefd, komt niet van binnen uit. Ze zijn naar de deur gelopen, de eerste staat al buiten. Daar schijnt de zon en haar stralen lijken wel tongen van vuur.