Boogerd ea, De ongelooflijke geschiedenis


Inleiding
Volgens de inleiding willen de schrijvers1 duidelijk maken dat we onze cultuur alleen maar goed kunnen begrijpen als we rekening houden met de invloed van het  christendom. Vervolgens werken ze dat voor zes thema's uit: macht, gelijkwaardigheid, seks, natuur, geld, oorlog. Ze doen dat met een vlotte pen zonder geleerd doenerij of moeilijk woorden en met treffende illustraties. Vaak zetten ze in met een aansprekend voorval. Bv 2 dec 1804 als Napoleon de Paus de kroon uit handen neemt en zichzelf tot keizer kroont. Door deze opzet is dit geen gewoon geschiedenis boek met een verloop van vroeger naar nu. Je gaat namelijk zes keer van vroeger naar nu. Dat houdt het geheel overzichtelijk en het levert soms verrassende dwarsverbanden op.
Om een indruk te geven, volgt hieronder wat meer over hoofdstuk zes (oorlog). We zien allereerst het beeld bij het gebouw van de VN in New York: een man die een zwaard omvormt tot
een ploegschaar (279). Bij wijze van voorbeeld volgt de executie van Dietrich Bonhoeffer, de Duitse theoloog die in het verzet tegen Hitler was betrokken. Daarop volgt een 'geschiedenis van enorm veel agressie en bloedvergieten, maar ook van pacifisme en vredesinitiatieven (281).

Oude Midden Oosten
De schrijvers nemen ons mee naar de wereld van Oude Midden Oosten. De mythen van die tijd vertellen dat hemel en aarde ontstaan uit de bloedige strijd tussen goden. Strijd is dan ook het vanzelfsprekende uitgangspunt voor het leven op aarde:
koningen vechten. In Israël is dat anders: geweld is niet de oertoestand, maar er later bij gekomen. Oorlog is niet waarvoor de wereld bedoeld is (285)...het is een abnormale toestand, hoe onvermijdelijk hij misschien ook is (286). Toch weet iedere
lezer van de Bijbel ook van de 'oorlogen des Heren' in Num, Deut en Joz: in naam van God moeten alle bewoners van het beloofde land uitgeroeid worden. Ongemakkelijke teksten die ook wel wegverklaard werden, maar er toch maar staan. De schrijvers wijzen erop, dat de Bijbelschrijvers dit ook ongemakkelijk vonden. Dat blijkt bv daaruit dat ze regels voor de oorlog opstelden (Deut 20) of profeteerden van een wereld zonder wapengekletter (Jes 2:4)

Romeinse tijd
De eerste christenen waren geweldloos. Er is in het NT niet één tekst te vinden die tot geweld oproept. Integendeel je moet voor je vijanden bidden, hen de andere wang toekeren zegt Jezus. (291) God zal je wreken ( ). De auteurs doen hun best om aan te geven dat de eerste christenen geweld alleen voor zichzelf afwezen, maar toch ook positief over geweld konden spreken:God zal geweld gebruiken op het einde der tijden (bv Opb 6), de overheid draagt het zwaard niet tevergeefs: criminelen moeten gestraft worden, vijandelijke legers afgeweerd. In het NT worden nergens soldaten afgewezen. De overheid draagt het zwaard niet tevergeefs (Rom 13) (298) 
De geweldloze levensstijl van christenen verandert als keizer Constantijn zich tot het christendom bekeert en het christelijk geloof een toegestane en nog later (onder keizer Theodosius) de enig toegestane staatsgodsdienst wordt. Kerkvader Ambrosius roept de keizer op om de Goten, die het Romeinse rijk binnenvallen en plunderen, te bestrijden: God staat volgens hem aan de kant van de keizer. Kerkvader Augustinus werkt de theorie van de rechtvaardige oorlog (Cicero) in christelijke zin uit, zonder dat hij die als iets moois probeert voor te stellen. Oorlog is hoe dan ook doffe ellende (302).

Middeleeuwen
Karel de Grote ziet zich als door God geroepen om het uiteenvallende Romeinse Rijk bijeen te houden. Daarvoor is een eenheid van godsdienst nodig. Met geweld dwingt hij vijandelijke volken zoals de Saksen zich te bekeren tot het christelijk geloof. Het is een ‘heilige oorlog’ (305 -312). Het christelijk geloof functioneert niet als oproep tot geweldloosheid. Er komen wel regels tot matiging van geweld, bv om niet-strijders te ontzien. (315, 319v).
De concepten rechtvaardige en heilige oorlog inspireerden vervolgens tot de kruistochten, de herovering van Spanje en Portugal om de moslims, de bestrijding van ketters (bv de Katharen) en de verovering van Zuid Amerika. De wereld moest christelijk worden. God wil het en wie daaraan meewerkte kreeg een volledige aflaat, een totale vergeving van zonden (317).

16 – 18-e eeuw
De vele koninkrijkjes in Europa bestreden elkaar voortdurend in naam van het geloof: luthers,calvinistisch, katholiek, dopers. Pas in 1648 kwam daar een einde aan. Christenen horen elkaar niet te bevechten (Erasmus). Er komt een internationaal verdragsrecht of volkenrecht (Hugo de Groot). Vrede is het uitgangspunt binnen Europa, oorlog de uitzondering. Over oorlog buiten Europa dacht men (nog) anders (323). In het volkenrecht was geregeld dat alleen de vorst de oorlog kon verklaren

19-de eeuw
Naarmate die machtiger werden – ihb Napoleon – zouden de oorlogen met immense legers (dienstplicht) en zwaarder geschut meedogenloos (verschroeide aarde) gevochten worden: de totale oorlog. De afschuw is zo groot dat er het Verdrag van de Heilige Alliantie (1815) komt. Daarin geen afgevaardigden van de kerk, maar koningen en vertegenwoordigers van burgers (parlementen). Dat leidde echter niet tot minder, maar tot meer oorlog, nl om koloniën te veroveren (328).

20-ste eeuw
De competitie gaat zelfs nog verder en loopt uit op toch weer een oorlog in Europa: de eerste wereldoorlog. In alle landen wordt de oorlog met geloofsargumenten verdedigd: God met ons (Duitse soldaten), het zou een heilige oorlog zijn om de christelijke beschaving te redden (Engeland), iconen worden ingezet om soldaten te zegenen (Rusland), de oorlog is boetedoening voor zonden (Frankrijk), gevallen soldaten gelden als martelaren (Frankrijk).
Onder het Nazisme werd de oorlog nog meer verbonden met religieuze elementen uit christelijke (duizend jarig rijk), voor-christelijke en zgn wetenschappelijke (sociaal darwinisme, Übermensch) motieven. Het verweer uit de kerk was zwak, de meeste Duitse christenen lieten zich door Hitler meeslepen. Aan geallieerde zijde motiveerden de leiders soldaten en bevolking door in hun toespraken ook God en het geloof te noemen. (334). De atoombommen op Hiroshima en Nagasaki betekende een kantelpunt in de geschiedenis. De vraag kwam op of er nog een toekomst is voor vrede en veiligheid op wereldschaal (336). Het leidde tot de oprichting van de Verenigde Naties (1948) en de NAVO (1949) en de opkomst van vredesbewegingen ook in de kerk: Pax Christi, IKV. Was de geschiedenis tot een eindpunt gekomen? (Fukuyama) Daar leek het even op. Maar de terreuraanslagen van Al Qaida 11 sept 2002 in New York maken duidelijk dat er nog (lang?) geen einde is gekomen aan verwoesting en bloedvergieten. Een tijd lang probeerde het Westen dat met vredesmissies (Afghanistan) te verhinderen dat de bevolking in de greep van de Taliban zouden komen. Dat mislukte.
Behalve religieus geïnspireerd geweld laait ook de klassieke oorlogsvoering weer op, bv Rusland-Oekraine. En weer rechtvaardigen Poetin, Trump, Netanyahu hun geweld met religieuze ideeën(345).
Het denken over oorlog en geweld gaat door (346). Paus Franciscus (2020) en paus Leo XIV  (2026) meent dat het idee van een rechtvaardige oorlog niet meer van deze tijd is omdat de wapens zo enorm veel slachtoffers kunnen maken onder de burgerbevolking.

Epiloog
De conclusie van de schrijvers: De christelijke traditie heeft de zes thema's diepgaand beïnvloed. Die invloed ondergaan we allemaal: christen-gelovigen net zo goed als mensen die van kerk en geloof afscheid hebben genomen. Daarnaast waren er ook andere bronnen bv de klassieke zoals Cicero.

Persoonlijke noot
De schrijvers laten zien hoe er over oorlog (en vijf andere thema's) is gedacht en gedaan. Als het over oorlog gaat komt geweldloosheid voorbij, maar ook oorlogen in naam van God, rechtvaardige oorlog, heilige oorlog, totale oorlog enz. Enkele opmerkingen:

  • Zolang je niet weet waar het in de Bijbel ten diepste om gaat, kun je met die Bijbel alle kanten op. Je hebt dan geen uitgangspunt (hoofdthema, regula fidei, kanon in de kanon) voor de uitleg, maar je gebruikt cq misbruikt de Bijbel om iets te onderbouwen dat je toch al van plan was.
  • Nadat de kerk toegestane religie en zelfs staatsgodsdienst werd, legden de duidelijke woorden van Jezus over vooral armoede, relaties en geweld het af tegen andere argumenten. Die konden overal vandaan komen: uit het OT, de Grieks-Romeinse cultuur, het gezonde verstand enz. Kennelijk kun je met de Bergrede geen samenleving opbouwen of politiek bedrijven.
  • Als christenen zich verantwoordelijk voelen voor de samenleving, zullen ze niet alleen in de hulpverlening werkzaam zijn, maar ook bij de politie en het leger.
  • Of wilde Jezus geen grote kerk, maar een kleine gemeenschap? Hij heeft het immers over zout en licht (Mat 5: 13vv). Daar is maar een klein beetje van nodig voor een groot effect. De Bergrede lijkt me bedoeld voor zo'n kleine gemeenschap die zich toelegt op vrede en verzoening tussen mensen en volken. Die het kwade overwint door het goede (Rom 12: 21).
  • Waar in de geschiedenis was en is Gods Geest werkzaam, zijn leiding te bespeuren? 
  • Oorlog is vreselijk. Lees Im Westen nichts Neues van E.M. Remarque (over de eerste wereldoorlog) of zie Kingdom of Heaven (over de kruisvaarders) of To End All Wars (tweede wereldoorlog: Birma spoorlijn). Maar is geweldloosheid beter? Zie Des Hommes et des Dieux (terrorrisme).


-----
1 D. Boogerd, B. de Graaf en S. Paas,
De ongelooflijke geschiedenis
hoe het christendom onze cultuur vormde
Amsterdam, 2026.

 

 

terug

Afkortingen


van de Bijbelboeken > Register (kolom 1)

adhv = aan de hand van
Afb = Afbeelding
art - artikel (van de NGB)
aw = aangehaald werk
BGT = Bijbel in Gewone Taal
BHS = Biblia Hebraica Stuttgartensie (Hebr. OT)
bv = bij voorbeeld
CGK = Christelijk Gereformeerde Kerken
cq = casu quo (dan wel / of anders)
DL = Dordtse Leerregels
dwz = dat wil zeggen
eva = en vele anderen
FB = FaceBook
GNB - Groot Nieuws Bijbel
GNT = Griekse Nieuwe Testament (Nestle-Aland)
Gr = Grieks
HCat = Heidelbergse Catechismus
Hebr = Hebreeuws
HKB = Historich Kritische Benadering (of Bijbelonderzoek)
HSV = Herziene  Staten Vertaling
HTB = Het Boek
ID = Intelligent Design
itt = in tegenstelling tot
Lat = Latijn
LuV = Lutherse Vertaling
LV14 = Leidse Vertaling 1914
LXX = Septuaginta (Grieks OT; 250 - 50 vC)
M = Meditatie (bv Mc 1:1M = Meditatie over Mc 1: 1)
McM = The MacMillan Bible Atlas, London 19804
MvG = Meer van Galilea = Meer van Tiberias = Meer van Genesaret
NA = Nestle-Aland, 28-ste druk (Grieks NT)
NB = Naardense Bijbel (P. Oussoren, 2004)
NBG = Nederlands Bijbel Genootschap
NBG51 = Bijbelvertaling van het NBG (1951)
NBV21 = Nieuwe Bijbel Vertaling van het NBG (2021)
nC = na Christus
NGB = Nederlandse GeloofsBelijdenis
nl = namelijk
NT = Nieuwe of tweede Testament
ntisch = nieuw testamentisch(e)
OT = Oude of eerste Testament
otisch = oud testamentisch(e)

P = Paulus of zijn brieven
P in bv Ps 84P = Preek over Psalm 84
p = pagina of pagina's 

PKN = Protestantse Kerk Nederland
PM = Post Modernisme
Q = Quelle, bron van uitspraken van Jezus
resp = respectievelijk (achtereenvolgens)
RKK = Rooms Katholieke Kerk
SV = Staten Vertaling
SQE = Synopsis Quator Evangeliorum
SVBS = Synopsis  Vlaamse Bijbelstichting 
TeNaCh = Torah+Nebiïm+Chetoebim
v = volgende vers (bv Ps 1: 1v = Ps 1: 1 - 2)
v/a = vraag en antwoord
vC =  voor Christus
vd = van de
vv = volgende verzen (bv Ps 1: 1vv = Ps 1: 1 - 3)

WV12 = Willibrord Vertaling 2012
Z = zondag (vd HCat)
zgn = zogenaamd

tekens:
> = zie (bv > 2 betekent zie bij punt 2)
// = synoniem parallellisme
<> = tegenstelling, ook: antithetisch parallellisme
X = Chiasme (kruisstelling)
(     ) bevatten verduidelijking

{    } bevatten woorden niet in de bijbeltekst te vinden, maar  afgeleid uit wat er wel staat.
 

 

×