Films

Deze film uit 2010 van Xavier Beauvois gaat terug op een historisch gegeven. In de nacht van 26 of 27 maart 1996 werden zeven trappistenmonniken ontvoerd uit het klooster van 'Onze-Lieve-Vrouw van de Atlas' in Tibhirine, nabij het Atlasgebergte in Algerije en vervolgens gedood. Twee maanden (21 mei) later werden hun hoofden terug gevonden, hun lichamen zijn spoorloos verdwenen. De hoofden liggen begraven op de begraafplaats bij het klooster¹. De RKK verklaarde de zeven monniken zalig 8 dec 2018².
In eerste instantie dacht men dat moslimterroristen GIA (Groupe Islamique Armée) verantwoordelijk waren voor deze barbaarse daad. Maar er is ook een verklaring die het Algerijnse leger als de schuldige aanwijst.³

Trappisten
Trappisten willen de oude kloosterregel van Benedictus⁴ (480 – 547) strenger naleven. Vandaar hun officiële naam: ‘Orde van Cisterciënzers van de Strikte Observantie’ (O.C.S.O.)^5.6. Kenmerken van de trappistenmonniken zoals we die in de film zien:

• dagelijks gezamenlijk bidden en zingen
• veel stilte, weinig praten.
• sober leven, geen privé bezit
• studie: er is een leeszaal, prior Luc heeft zijn bureau vol boeken liggen
• werken in het klooster, op de akker,
• honing en andere producten verkopen op de markt.
• inzet voor de mensen in het dorp (moslims): verstrekken van kleding en schoeisel, medische zorg en advies ( dokter Luc)
• een prior (Christian) heeft de leiding, maar moet alles met de andere overleggen

Hun missie: “onze opdracht is een ieders broeder te zijn” Zij vullen dat in door vreedzaam samen te leven met de islamitische dorpelingen, de liefde van Christus zichtbaar maken aan vriend en vijand. In je medemens niet de buitenkant (moslim of moordenaar) zien en hem om die reden haten (zo bv de legerleiding), maar een mens, iemand die achter zijn masker een mens is in wie Christus wil wonen.
Al met al een heel ander leven dan in de drukke, haastige, vluchtige, materialistische, genotzuchtige, seculiere westerse wereld gebruikelijk is. Het langzame tempo van de film onderstreept dat.

Algerije
De Fransen veroveren Algerije tussen 1830 – 1847. Vandaar dat men er naast Arabisch ook Frans spreekt en de RKK er vertegenwoordigd is met een klooster. In de Algerijnse oorlog (1954 – 1962) strijden meerdere partijen met elkaar. De uitkomst is dat Algerije een zelfstandig land wordt, onafhankelijk van Frankrijk. (verdragen van Evian). Toch blijft de invloed van Frankrijk groot en dus ook weerstand oproepen. 34 jaar later is de vrede nog steeds niet vanzelfsprekend en vindt de slachtpartij plaats.^7,8

De verfilming
De film is niet een misdaadfilm waarin het draait om de vraag wie de schuldige is. Beauvois gaat er vanuit dat het moslim extremisten waren, al staat in de aftiteling na de film te lezen dat het nog altijd niet duidelijk is wie verantwoordelijk is voor de moord op de monniken. Beauvois wil de keuzes van de monniken laten zien, hun motivatie, de spanning waaronder zij moeten leven, en hoe ze daar mee omgingen.

De titel
Bij het begin van de film verschijnt een Bijbeltekst in beeld: ‘Ooit heb Ik gezegd: “U bent goden / zonen van de Allerhoogste, allemaal / Toch zult u sterven als mensen, ten val komen als aardse vorsten.”⁹
Zo spreekt Israëls God de elohiem (Hebr voor goden of 'grote' mensen als koningen, rechters, legeraanvoerders) toe. Hij roept ze ter verantwoording en beoordeelt ze naar hun daden: hebben zij zich sterk gemaakt voor wezen en verdrukten? Nee, ze kozen partij voor wie kwaad doen en oordeelden onrechtvaardig. Dan spreekt de Here zijn oordeel uit: die elohiem (of het nu goden of 'grote' mensen zijn) zullen ten val komen en sterven als gewone mensen. 
Met de titel 'Des Hommes et des Dieux' (over goden en mensen) in combinatie met deze Bijbeltekst, vraagt Beauvois de kijker de goden (Allah, God/Christus) en 'grote' mensen (de terroristen, gouverneur, legerleiding) te beoordelen. Doen ze wat ze geacht worden te doen: de eenvoudige mensen in het dorp en de kloosterlingen beschermen? Antwoord: zie laatste alinea

Het verhaal
De kloosterlingen leven in een goede verstandhouding met de plaatselijke moslimbevolking. Luc en alle anderen worden uitgenodigd om bij de besnijdenis van een jongetje aanwezig te zijn. Daar gaan ze vanzelfsprekend op in. Belangrijk is ook het medische werk van de oude dokter Luc. Hij gaat over de medicijnen, doet medische ingrepen en geeft ook raad aan een jonge vrouw die zich afvraagt of ze verliefd is. Christian helpt dorpelingen met formulieren. Hij is de Arabische taal machtig, leest, schrijft en spreekt die, en is bekend met de Qoran.

Achter het vredige samenleven komt een vraagteken bij de eerste berichten over moslimterroristen die mensen vermoorden. Het gerucht alleen al maakt de monniken bezorgd. Dan komt het geweld dichterbij: GIA-terroristen doden een aantal Kroatische gastarbeiders. De gouverneur komt naar het klooster en biedt bescherming aan, maar die weigert Christian, zonder met de anderen te overleggen. Kort daarna spreken zijn broeders hem daarop aan. Luc verdedigt zijn besluit: niemand van ons wil toch de bescherming van een corrupte overheid?  

Enige tijd¹⁰ later – kerstnacht 1995, tijdens de mis - dringen terroristen het klooster binnen: ze willen medische hulp voor een paar van hun gewonde strijders. Christian zegt dat dat alleen kan als die naar de spreekkamer van Luc komen. Christian dwingt met zijn kalme optreden, kennis van de Qoran en zorg voor de dorpelingen respect af van de rebellenleider (Ali Fayattia). Ze vertrekken. Maar de vraag wat te doen is nu klemmender dan ooit te voren: een veiliger plek zoeken, vluchten naar Frankrijk, verstoppen, als martelaar sterven? Maar een goede herder verlaat zijn kudde toch niet bij het naderen van de wolf?

Ondertussen neemt het geweld in Algerije toe. Bij een tweede onderhoud met de gouverneur geeft deze Christian en Celestin een brief van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Daarin het advies om het land te verlaten. Christian zegt dat ze daar zelf over gaan. Terug in het dorp zeggen de dorpelingen dat de monniken moeten blijven. Van hun aanwezigheid verwachten ze meer dan van het leger dat toch niet komt.
Dan komen enkele terroristen naar het klooster. Sommigen van hen hebben schotwonden opgelopen. Ze willen dat dokter Luc hem verzorgt. Dat gebeurt.
Niet veel later Christian naar de legerbasis, daar moet hij een lijk identificeren: Fayattia. Christian betreurt zijn dood, het geweld van het leger, en bidt voor Fayattia. Dat valt helemaal verkeerd bij de commandant. Het leger zal de kloosterlingen een paar keer lastig vallen en intimideren zij het zonder nare gevolgen. 

Voor de monniken is het ondertussen duidelijk: blijven betekent vermoord worden, als martelaar sterven. Wat te doen? Geregeld hebben ze het daarover. De jongste, Cristophe is degene die er het meest mee worstelt. Hij is zelfs enige tijd het contact met God kwijt. In een laatste overleg vraagt Christian wie er weg wil. Niemand kan een goede reden bedenken om te vluchten. Christian vat samen: De bloemen op het veld gaan niet zelf op zoek naar de zon. God zorgt dat ze daar bestoven worden waar ze zich bevinden. Dan vraagt Christian wie er wil blijven. Allen steken de hand op.

Een van de laatste dingen die de monniken doen is een groepsfoto maken en samen nog een keer de eucharistie vieren (het avondmaal). Luc opent twee flessen goede wijn en zet muziek op: het zwanenmeer van Tsjaikovsky. Op de liefelijke momenten van de muziek zie je een glimlach op het gezicht van de monniken, alsof ze zich dan gedragen voelen door Christus en het geloof. Bij de sombere tonen zie je de gezichten versomberen om het verdriet dat ze hun leven en elkaar zullen verliezen en aan hun goede werk onder de bevolking een einde komt.
Dan komen de terroristen die zeven van de acht meenemen in bestelbusjes naar een eenzame plaats. Alleen Amedée zien ze over het hoofd: hij had zich onder zijn bed verstopt. Dan (1.49) horen we Christian's afscheidsbrief¹⁰ voorlezen, die hij al eerder had gemaakt (0.53). De laatste beelden zijn van een groep langzaam lopende en zwijgende mannen op een besneeuwde helling. Ze verdwijnen in de mist.

Motivatie
De keus om te blijven wordt gemotiveerd door geloofsmotieven

• trouw blijven aan de missie, missie is nog niet voltooid
• dit is niet het goede moment om weg te gaan
• we zijn hier niet voor onszelf,
• een leerling staat niet boven zijn meester

Maar er zijn ook minder verheven redenen:

• de hoge leeftijd,
• thuis in Frankrijk niets en niemand meer hebben,
• elkaar niet willen verliezen.

De keus voor het risico gedood te worden is allerminst vanzelfsprekend en het kost weken en maanden voordat iedereen zo ver is. Het gaat door hevige, zeer begrijpelijke aanvechtingen heen. Niemand geeft zo maar zijn leven op, ook niet voor de goede zaak. Toch komen ze allemaal zover. Maar dan is het uitgerekend de oudste, die als de ontvoerders komen, zich onder zijn bed verstopt en het martelaarschap ontloopt. Als we hem later in beeld krijgen, lijkt hij zich af te vragen of hij daar wel goed aan heeft gedaan.

Martelaarschap
Prior Christian is duidelijk: het martelaarschap is niet iets om te zoeken. Als je het kunt vermijden, moet je dat zeker doen. Maar niet ten koste van je trouw aan Christus. Het is juist omgekeerd: je trouw aan Christus moet de reden zijn dat je het leven wordt ontnomen. En eigenlijk was je je leven toch al eerder kwijt geraakt? Nl toen je je aan Christus gaf en het klooster inging, en bijgevolg werk, familie, land, toekomstig huwelijk en mogelijk kinderen afwees. Wat is sterven nog voor iemand die al gestorven is?

Een martelaar is niet degene die martelt, maar degene die gemarteld wordt en daarbij het leven laat. Het woord komt van het Gr martys dat getuige betekent. Het kreeg een nieuwe betekenis toen vele christenen in tijden van vervolging bleven getuigen van hun geloof en dat met hun leven moesten bekopen. Zo verschoof de betekenis van getuige naar bloedgetuige of martelaar.
In de tijd van de kruistochten werden de kruisvaarders en pelgrims die tegen de moslims vochten en daarbij omkwamen ook martelaar genoemd. En moslimterroristen die bij een aanslag, de 'heilige strijd', omkomen heten in hun kringen ook wel martelaren. Maar je leven verliezen door het plegen van geweld en bloedvergieten is heel wat anders dan je leven verliezen omdat je trouw blijft aan Christus en zijn liefde. Het eerste is het kwade overwinnen door zelf ook kwaad te doen. Het tweede is het kwade overwinnen door het goede. Laten we de term martelaar zuiver blijven gebruiken: alleen voor het tweede.

Antwoord
Doen de groten (goden, machtige mensen) wat ze geacht worden te doen: de eenvoudige mensen in het dorp en de kloosterlingen beschermen? Dat valt tegen:

• De terroristen laten het bederf van geloof zien. Zij vermoorden in koelen bloede buitenlandse arbeiders, niets vermoedende reizigers en tenslotte zelfs de weerloze monniken.
• De rol van hooggeplaatste mensen (gouverneur, legerleiding) is twijfelachtig: ze bieden geen bescherming aan de weerloze kloosterlingen, maar willen dat ze vertrekken.

Op de christelijke monniken en de islamitische dorpelingen heeft geloof een goede uitwerking. Ze leven als mensen in vrede naast en met elkaar, niet langs elkaar heen.
-----
¹ Het bericht
² Officiële bericht.
³ Zo meldt ook dagblad Trouw
⁴Voor een vertaling van de kloosterregel klik hier.
⁵ Website Citerciënzers  en Trappisten
⁶ In de regio Hardenberg zijn ze vanaf 1403 actief en bouwen ze een klooster in Sibculo om van daaruit de woeste gronden te onginnen. Het klooster moest er komen in opdracht van het bisdom Utrecht nadat bisschop Otto in de slag bij Ane was omgekomen (1227). Ze heten ook wel ‘schiere monniken’ oftewel grijze monniken (naar de kleur van hun pij). Het vijfde waddeneiland is naar hen genoemd: Schiermonnikoog.
⁷ De Algerijnse oorlog
⁸ Geschiedenis van Algerije
⁹ In de film is dit Ps 81, naar de nummering van de Psalmen in de Latijnse vertaling van de Bijbel, de Vulgata (de officiële RK Bijbel). De Protestantse nummering volgt het Hebr OT en daar is dit Ps 82: 6.
¹⁰ In de film lijken de gebeurtenissen dicht bij elkaar te liggen. In werkelijkheid verstreken er ruim drie jaar tussen de moord op de Kroatische gastarbeiders (1993) en de moord op de monniken. Zie dagblad Trouw. Daar ook foto's en de afscheidsbrief.