Films

In het kort
Deze film van Cunningham uit 2001 is gebaseerd op de autobiografie “Through the Valley of the Kwai”¹ van Ernest Gordon, een Schotse soldaat die als krijgsgevangene van de Japanners aan de Thailand-Birma spoorlijn moest werken. We krijgen dus gebeurtenissen te zien, die echt gebeurd zijn. In de film valt op, hoe verschillend de Japanse en Westerse cultuur zijn. De eerste, vertegenwoordigt door Ito – het hoofd van de kampbewakers - draait om eer, respect, schaamte en eerwraak. De tweede – belichaamd door Major Ian Campell - draait om gerechtigheid en vergelding. De christelijke houding – die weet van genade en vergeving verschilt van allebei. In eerste instantie is het krijgsgevangene Dusty Miller die dat laat zien. Geleidelijk raken ook Reardon en vooral Kaptain Gordon ervan overtuigd dat de christelijke moraal echt waarde aan het leven hecht en vrede mogelijk maakt. Maar ook dat daar op persoonlijk niveau soms grote offers voor gebracht moeten worden. De christelijke elementen geef ik met groen aan.

Titel
In de aanloop naar de eerstt wereldoorlog schreef H.G. Wells (1866 – 1946) een aantal opiniestukken in Times waarin hij uitlegt dat hij, in principe pacifist, toch voor deze oorlog is omdat ‘The Great War’ aan alle oorlogen een einde zal maken. De artikelen zijn opgenomen in de bundel (1914) The War that wil end War²  Daarop aansluitend geeft de titel van de film ‘To end all Wars’ aan wat de intentie of boodschap van deze film is: het uitbannen van oorlogen en geweld. Niet alleen door het afschuwelijke van het bloedvergieten te tonen, maar ook en vooral door de onderliggende waarden en normen op te helderen (Oosters en Westers) en als alternatief de christelijke levenshouding te presenteren.

Inhoud
Soldaten van het Schotse 93-ste regiment worden februari 1942 gevangen genomen door de Japanners. Ze moeten een spoorlijn van 420 km door het oerwoud van Birma en Thailand aanleggen, in 18 maanden. De krijgsgevangenen ondergaan honger, dorst, ziekte, lijfstraffen. Pogingen om te ontvluchten zijn vanwege de dichte jungle kansloos. Wie betrapt wordt krijgt zonder meer de doodstraf. Bij de aanleg kwamen ongeveer 100.000 krijgsgevangen en dwangarbeiers om het leven. 

De commandant van het kamp is Noguchi, het hoofd van de kampbewaking Sergeant Ito. Hij vooral belichaamt de Japanse Bushido cultuur, die draait om eer. Hij heeft zijn - in Japanse ogen -  weinig eervolle werk (want geen gevechtsfunctie) als straf gekregen omdat hij ooit de verantwoordelijkheid voor de fouten van zijn meerdere op zich nam. Hij deed dat, omdat wie zoiets doet voor een hoger geplaatste, iets heel eervols doet volgens de Bushido cultuur. Ito bedient zich van een Japanse tolk Takasi Nagase, die – ook al schande - afgekeurd was als soldaat om te vechten in het leger.

Hoofd van het Schotse regiment is Kolonel Stuart McLean. Hij neemt het voor zijn mannen op en wijst op de rechten van de krijgsgevangenen zoals die in de Geneefse Conventie staan. Hij doet dat op niet-respectvolle wijze en wordt met waterboarding bijna vermoord. Als een hooggeplaatste Japanner in het kamp komt schiet deze hem door het hoofd. Bij zijn begrafenis naast het kamp haalt een Britse krijgsgevangene – Dusty Miller - Joh 12: 24v aan. Daar zegt Jezus dat als de tarwekorrel niet in de aarde valt en sterft, deze geen vrucht voortbrengt, maar indien zij sterft, die veel vrucht draagt.
De tweede in rang is Major Ian Campbell. Een heetgebakerde man die voortdurend op ontsnappen zint en aan vergelding denkt.
De hoofdpersoon is Kaptain Ernest Gordon, die al gauw heel ziek in het ziekenhuis – dat feitelijk een sterfhuis is - komt te liggen. Hij komt er echter toch weer bovenop, mede omdat Dusty hem wat te eten geeft. Hij spaarde het uit eigen mond. Gordon vertelt hem dat hij leraar had willen worden. Dat resulteert in de oprichting van een klein klasje van belangstellenden, waar Gordon over Plato, gerechtigheid, genade, vijandsliefde (Mat 5: 43) laat nadenken en discussiëren. Een andere leraar weet van Shakespeare te vertellen. Er komt op den duur zelfs een klein orkestje.

Major Campbell denkt heel anders over gerechtigheid. Wat hem betreft is er geen plaats voor genade. Hij verraadt het schoolklasje. De binnen gesmokkelde boeken worden in beslag genomen. Daaronder een Bijbel. De klas moet zich verantwoorden bij de commandant van het kamp Noguchi. Die vindt de Bijbel met afbeelding van een gekruisigde Christus maar superstition, bijgeloof. Ter verdediging zegt Gordon dat ze daardoor juist betere slaven zijn, die harder werken. Dan krijgen ze de boeken terug. Een Amerikaanse soldaat Reardon (bijnaam Yanker) sluit zich nu ook bij het klasje aan. De spoorlijn moet nu wel sneller aangelegd worden. Maar dat lukt en 16 okt 1943 is de spoorlijn af.

Op een dag blijkt bij een controle een schep te missen. Ito is woest en dreigt alle krijgsgevangenen te straffen. Dan stapt Reardon naar voren en zegt dat hij die gestolen heeft. Ito slaat hem met eenzelfde schep zo vaak dat hij verlamd raakt en als de controleur zich niet bij Ito had gemeld met het bericht dat de schep terecht was, zou hij hem doodgeslagen hebben. Nu slaat Ito de controleur dood vanwege diens foute telling. Hij is verbaasd over de opofferingsgezindheid van Reardon.

Dan is er de ‘graduation party’ van de 'Jungle University'. De leerlingen worden toegesproken, er is toneel en het orkestje speelt Jesus, Joy of Man's Desire van Bach (BWV 147). De meeste Japanners zijn er bij aanwezig. Voor Campbell is dit het moment om met vier anderen te ontsnappen. Ze vermoorden twee Japanse bewakers, maar de poging mislukt. De vier worden gefusilleerd. Ito wil met zijn samoerai zwaard zelf Campbell het hoofd afslaan. Dan stapt Dusty op Ito af en biedt aan dat hij sterft ipv Campbell. Campbell wil het niet, en Ito begrijpt er niets van en noemt het superstition. Maar Dusty houdt vol: Do it! Dan laat Ito Dusty kruisigen. Opnieuw klinkt het woord van Jezus over de graankorrel.

Kort voor het einde van de oorlog vliegt een aantal Amerikaanse vliegtuigen over. Ze bombarderen per vergis het kamp. Vele krijgsgevangenen komen om. Ook een naburig Japans legerkamp gaat er aan. Tal van Japanse soldaten komen gewond naar het kamp van Ito. Hij wil ze weigeren, want niet eervol, ze hadden zichzelf moeten doden. Maar Gordon geeft hun water. Anderen sluiten zich bij hem aan en verzorgen hun vijanden. Ito kan dit allemaal niet plaatsen.
Dan volgt het bericht van de capitulatie van Japan. De oorlog is voorbij. De bewakers vluchten weg evenals Noguchi. Zij lappen de erecode (niet overgeven, maar jezelf doden) aan hun laars. Amerikaanse soldaten nemen het kamp over.

Gordon komt tussenbeide als Campbell probeert Ito te doden. Daarop vliegt Campbell Gordon aan en verstikt hem bijna in de modder. Ito houdt de eer aan zichzelf en doodt zichzelf met het zwaard. Op het eind van de film vraagt de stem van Gordon³:

• Wat is de consequentie van de opvatting dat het leven van een individu minder weegt dan een veertje? (de Japanse opvatting)
  mijn antwoord: met het grootste gemak iemand doden, je eigen leven evenmin erg belangrijk vinden.
• Waar loopt haat op uit? (de mening van Campbell).
  mijn antwoord: ook al op geweld en bloed vergieten, je eigen ziel verliezen (je blijft er geen mens bij).
• Als je in de ogen van je vijand kijkt, dan zie je jezelf (zo staan Dusty en later Gordon in het leven).
  Genade tot elke prijs? Hoe vaak vergeven? Hoe je vijanden liefhebben? Wat kan een mens geven in ruil voor zijn ziel?

De film eindigt met een korte ontmoeting tussen Gordon en Nagase 55 jaar later op de erebegraafplaats voor de slachtoffers van de Birma spoorlijn.

Waardering
In het groen hierboven vind je het christelijke element. Ik beluister daarin de boodschap dat eer, schaamte en vergelding (Japan) resp gerechtigheid en wraak (Westers) niet de goede uitgangspunten voor het leven zijn. Beide lopen uit op dood en bloedvergieten. De slachtoffers zijn niet alleen de gedode mensen, maar ook degenen die hen gedood hebben omdat ze hun menselijkheid hebben verloren en hard en onverschillig zijn geworden. Het is veel beter om van wraak en vergelding af te zien. Om genade te bewijzen, om te vergeven, om het kwade met het goede te overwinnen. Om desnoods je leven daarvoor te geven. Daar blijf je mens bij.
En God? Er gaat onnoemelijk veel fout. Pogingen om te ontsnappen mislukken. Velen sterven van honger, uitputting en ziekte. De Japanse kampleiding gedraagt zich als sadisten. Meest schrijnend is wel het vergis-bombardement van het kamp door nota bene de Amerikanen vlak voor het einde van de oorlog. Met als gevolg dat van het handjevol gevangenen die het tot dan toe overleefd hadden, er alsnog velen sterven. Wat betekenen God, zijn Almacht, zijn leiding, zijn voorzienigheid dan nog? De film doet er gelukkig het zwijgen toe. Geen gepraat over een God achter de schermen. Of over leiding en voorzienigheid. Of dat het allemaal later in de hemel goed komt.
De liefde, de humaniteit is in die paar goede mensen, hun waarden en normen, hun gedrag. De meerwaarde van die manier van leven te midden van enerzijds cynische, wanhopige en soms egoïstische makkers, en anderzijds van Japanse bewakers en beulen met hun bizarre opvatting over eer is wat mij betreft overtuigend bewezen.

-----
¹ Heruitgegeven onder de titel Miracle on the River Kwai en na het verschijnen van de film als ‘To End all Wars’.
Er is ook een boek (fictie) van P. Boulle, Le pont de la Rivière Kwaï (1952) en ook dat is verfilmd “The Bridge over the River Kwai (D. Lean, 1957).
² Een paar citaten van Wells: This, the greatest of all wars, is not just another war — it is the last war ! (p. 11)...this war must end war (p. 94)
³ What is the consequence of a single life weighing less than a feather? What is the final destination of hatred? When you look in the eyes of the enemy and you see yourself. At what price mercy? Who is my neighbor? How many times shall I forgive my brother? What does it mean to love ones enemies? What can a man give in exchange for ones soul? These are the questions that I faced in my prison camp; the answers changed my life forever.