Films

Een film (2005) van Ridley Scott¹ die zich afspeelt in de jaren 1184 - 1189 in het Palestina van de kruisvaarders. De film heeft op het eerste gezicht iets van een avonturen- of actiefilm maar is toch vooral een inhoudelijke film rond het thema religie. Er is veel geweld te zien, Scott brengt het realistisch in beeld zonder er een griezelfilm van te maken. Actie en geweld blijven ondergeschikt aan het verhaal dat hij wil vertellen. De film duurt drie uur maar verveelt geen moment.

Achtergrond
De eerste kruistocht ging 1095 van start. Paus Urbanus II had opgeroepen het heilige land Palestina en de heilige stad Jeruzalem op de moslims te veroveren. In 1099 kregen de kruisvaarders Jeruzalem in handen. Ze richtten een bloedbad aan onder de Joodse en islamitische bewoners. Vanaf dan is Jeruzalem 'christelijk'. 

Korte inhoud
De film begint bijna 100 jaar later (1184) en vertelt de geschiedenis van een smid Balian. Hij blijkt de zoon van ridder Godfrey te zijn en erft van zijn vader het koninkrijkje Ibelin in de buurt van Jeruzalem. In Ibelin aangekomen raakt hij betrokken bij de intriges aan het hof van Jeruzalem. Daar heerst de goedwillende melaatse koning Baldwin bijgestaan door maarschalk Tiberius. Zij  hebben het vooral te stellen met twee lokale machthebbers Guy de Lusignan (getrouwd met Sibylla - de zus van koning) en Raynald de Chatillon.
Deze twee streven naar meer macht en rijkdom en doen daarom alles om aan de wankele vrede een einde te maken. Wanneer ze een Arabische karavaan met de zus van Saladin – aanvoerder van een reusachtig islamitisch leger - uitmoorden, kan een reactie niet uitblijven. In de veldslag in de woestijn die dan volgt, lijden de kruisvaarders grote verliezen. Raynald wordt door Saladin persoonlijk onthoofd, Guy wordt gevangen genomen. Daarop volgt het beleg van Jeruzalem. Omdat koning Baldwin overleden is krijgt Balian – die evenals Tiberius niet had meegedaan aan de veldslag - de opdracht om de stad te verdedigen. Dat gaat gepaard met grote verliezen aan beide kanten. Tenslotte komt het tot een overeenkomst tussen Saladin en Balian. Balian gaat akkoord met het voorstel van Saladin om iedereen in Jeruzalem vrij te laten vertrekken. Dan is de stad voor Saladin en zijn mannen. (2 okt 1187)
Ondertussen waren Balian en Sibylla in een romance verwikkeld geraakt. We zien hen samen op de terugreis. In Frankrijk doen ze de vervallen smidse van Balian aan. Maar allebei hebben ze daar niets meer te zoeken. Te paard vertrekken ze naar een onbekende plaats en toekomst. In elk niet mee met de aanstormende, volgende lichting kruisvaarders (1189) olv Richard Leeuwenhart die Jeruzalem willen terugveroveren.

Historisch?
De film is gebaseerd op vele historische figuren en gebeurtenissen, maar het is geen documentaire die enkel de niet te betwijfelen feiten in beeld brengt. Wie een degelijk boek² of een goede documentaire³ over de kruistochten zoekt, kan elders terecht. Scott gebruikt de historische elementen en voegt fictie toe om er een verhaal mee te vertellen.⁴

Welk verhaal vertelt Scott?
In dat verhaal verkent hij religie, geloof en ihb de verhouding christendom - islam. Hij doet dat een paar jaar nadat moslimterrorristen met een vliegtuig de Twin Towers hadden verwoest (11 sept 2001). Het thema is onverminderd actueel.
De overall boodschap is enerzijds dat God en het geloof op z’n minst een bedenkelijk verschijnsel zijn. Waarom?
* Omdat het mensen angst aanjaagt met de hel, onverdraagzaam maakt naar andersgelovigen toe en gemakkelijk misbruikt kan worden om mensen op te zwepen tot oorlog en geweld. In de film klinkt nogal eens ‘God wills it’.
* Iemand langs de weg zegt dat (volgens de Paus) een heiden doden geen moord is, maar de weg naar de hemel.
* De beroepsgelovigen vallen tegen: de priester uit het begin is een dief. De patriarch in het belegerde Jeruzalem is bang zijn leven te verliezen en wil vluchten uit Jeruzalem. Later stelt hij vooor dat iedereen zich maar tot de islam moet bekeren, berouw kan later wel. Balian zelf gelooft weinig of niets meer (zie beneden). Tegen de patriarch zegt hij cynisch ‘eminentie, u hebt me veel geleerd over religie.' 
De enige christen die oprecht is, is de bisschop uit het begin van de film. Hij zegt ‘er is zoveel (ergs) in het christendom waartoe Christus niet in staat was’.

Maar er is niet alleen kritiek op godsdienst. Scott presenteert ook een positieve kijk op spiritualiteit, nl in de figuur van een anonieme hospitaalridder. Deze lijkt een van de vele menselijke personages in de film, maar als je er op let, is hij een engel, een boodschapper, verbonden met de wereld van God⁵. Hij is altijd opgewekt, kalm en met een glimlach. Hij weet veel, bv over de verwondingen van Godfrey. Op meerdere belangrijke momenten in het leven van Balian duikt de 'engel' op en helpt hij hem verder, vooral met zijn raad en soms met wonderlijke daden. Een paar uitspraken van de 'engel' vind je hieronder. 

Tegenover godsdienst in zijn ongezonde, bedorven vorm (geweld, fanatisme, bangmakerij, dommigheid, hypocrisie enz) biedt Scott dus een vorm van geloof. Een vorm die in de kruisvaarderstijd ondenkbaar was, maar in onze tijd heel goed past: geen grote woorden over God en zijn wil, je weg zoeken, persoonlijke verantwoordelijkheid nemen, je inzetten voor je medemensen, trouw zijn aan je geweten, leren van je fouten, persoonlijke groei. Zo is Balian onbewust trouw aan God die er wel is (in het verborgene) en voor wie hij zich ooit heeft te verantwoorden. En die gaande de levensweg ook voor je zorgt. Al ziet  Balian nergens iets van God en voelt hij zich ver van Hem, op het eind van de film zegt een overlevende 'Als God niet van u houdt, hoe had u dan al die dingen kunnen doen?'

De titel
Christenen denken bij Kingdom of Heaven oftewel Koninkrijk der Hemelen aan het centrale thema in de prediking van Jezus.⁶ Jezus duidt daarmee een nieuwe wereld aan, Góds nieuwe wereld, die zich rond hem al laat zien, en waarvan hij verwacht dat die op korte termijn volledig zal doorbreken.
* Voor Godfrey en koning Baldwin houdt het Koninkrijk der hemelen de opdracht in, om van Jeruzalem en omstreken een perfect koninkrijk te maken. Dus zorgen dat er vrede is tussen de christenen, moslims en joden die er wonen of de stad bezoeken.
* Guy en Raynald menen dat het Koninkrijk van God er het meest mee gediend is, wanneer zij het er volledig voor het zeggen krijgen en alle moslims gedood zijn. Daarmee misbruiken zij het geloof, want het gaat hun in het geheel niet om de heilige plaatsen en nog minder om het welzijn van Jeruzalem en haar bewoners. Enkel hun eigen belang telt. Ze zijn uit op geld, land en macht.
* De 'engel' zegt Balian dat het Koninkrijk der Hemelen niet een bepaalde plaats is; het zit in je hoofd en hart. Heiligheid is het verrichten van goede daden en moed voor hen die weerloos zijn.
* Voor Balian geldt: wat is een man als hij de wereld niet een beetje beter maakt (wandtekst in de smidse). Daarom probeert hij van Ibelin een welvarender plaatsje te maken door waterputten en irrigatieleidingen aan te leggen. Een mens is wat hij doet (niet wat hij gelooft).
Een paar motieven in de film zijn:

Principiëel of opportunistisch?
Als Godfrey zijn zoon Balian tot ridder slaat neemt hij hem deze eed af: Treed je vijanden zonder vrees tegemoet. Wees moedig en oprecht opdat God van je houdt. Spreek altijd de waarheid, ook al kost het je leven. Bescherm de hulpelozen en doe goed. Bescherm de koning en het volk.
Later houdt de koning van Jeruzalem hem voor: onthoud dat hoe of door wie je ook wordt bespeeld, jij over je eigen ziel gaat. Eenmaal voor God kun je niet zeggen: anderen dwongen me zo te handelen. Of dat deugdzaamheid even niet uitkwam. Dat is onvoldoende.
In het vervolg zal Balian proberen deze principiële woorden waar te maken. En dat lukt hem, al is dat niet de gemakkelijkste weg. Het moeilijkste moment is wanneer zelfs Baldwin, Tiberius (doorgaans recht door zee) en Sibylla wat rekkelijker) bereid zijn hun principes aan de kant te schuiven. Ze stellen nl voor dat ze Guy laten doden en dat Balian dan zou trouwen met zijn geliefde Sibylla om met haar over Jeruzalem koning en koningin te zijn. Balian wil aan dat moordzuchtige plan niet meewerken. Ik verkoop m'n ziel niet...Jeruzalem is het Koninkrijk van het geweten of het is niets. De reactie van Sibylla: er komt een dag dat je betreurt dat je niet een klein kwaad hebt gedaan om een veel hoger doel te bereiken, nl geen oorlog met Saladin en dus het behoud van Jeruzalem en het leven van haar bewoners. Ze heeft goed gezien dat Balians weigering tot gevolg heeft dat Jeruzalem zal vallen. Maar ze krijgt geen gelijk wat betreft Balian. Hij treurt niet over de val van Jeruzalem. Dat de stad in handen van Saladin valt, ziet hij niet als zijn verantwoordelijkheid. Dat heeft kennelijk zo moeten zijn (dat het Gods wil is, zegt Balian niet). Hij weet zich geroepen het belang van de inwoners te dienen. Dat doet hij met succes: hij weet voor iedereen een veilige aftocht te regelen met Saladin.

Jeruzalem
Als Saladin Jeruzalem belegert, spreekt Balian de bevolking ongeveer zo toe. We verdedigen Jeruzalem niet vanwege de heilige plaatsen - de heilige grafkerk, de tempelmuur of het tempelplein - maar om de mensen die er wonen. Zo verenigt Balian de inwoners en gezamenlijk verdedigen ze niet zozeer de stad, als wel hun levens.
Later, als Balian en Saladin onderhandelen komt de ironische vraag op, of het niet beter zou zijn geweest als Jeruzalem compleet verwoest was...(dan zou de strijd inderdaad niet voortduren tot op de huidige dag). Wat is Jeruzalem? Saladin antwoord 'niets'(bedoelt hij de gebouwen? of voor hem persoonlijk?) en even later: 'alles' (bedoelt hij de mensen? of voor de moslimgemeenschap?)

Fanatisme en dommigheid
Geloof is verbonden met bangmakerij voor hel en verdoemenis. Eenmaal bang gemaakt krijgen de mensen te horen dat ze aan de hel kunnen ontkomen. Verlossing is er door als kruisvaarder of pelgrim naar het heilige land te gaan. Vele tienduizenden mensen, vooral boeren en armen grijpen die kans op verlossing aan. Dat is ook de reden dat Balian daarheen reist: Hij wil boete doen voor zijn vrouw. Zij had zichzelf van het leven beroofd nadat haar kind levenloos ter wereld kwam. Dat was volgens de priester een grote zonde.
Ander voorbeeld: als er geen gelegenheid is om de vele doden in Jeruzalem te begraven, stelt Balian dat ze verbrand moeten worden omdat er anders ziektes zullen uitbreken. De patriarch maakt bezwaar: als er geen lichaam is, kunnen de doden niet uit het dodenrijk worden opgewekt.

Gods wil
Met Gods wil bedoelen we in de regel twee dingen:

• dat wat God wil = wat Hij van mensen vraagt om te doen (Gods wil als opdracht)
• dat wat God wil = wat in de natuur en de geschiedenis gebeurt en/of bereikt is (Gods wil als bestuur, leiding)

* Zo is het ook in de film. 'God wills it' - in de zin van opdracht - is vooral een kreet in het kamp van de kruisvaarders. We horen het roepen bij het voornemen om een karavaan uit te moorden en daarmee Saladin tot oorlog te provoceren. Want het leger van Christus kan niet verliezen. En later opnieuw bij het begin van de grote veldslag met Saladin.
* Gods wil  - als bestuur of leiding - klinkt vaker in het kamp van Saladin. Wat er is gebeurd is, is Gods wil. Anders was het niet gebeurd. Zo is de melaatsheid van de koning Gods straf.
Omdat alles Gods wil is, zijn er volgens de adviseur van Saladin niet veel voorbereidingen voor de veldslag nodig. Want Gods wil gebeurt toch wel. Saladin is degene die er vraagtekens bij zet. Hij zegt dat een oorlog niet in blind geloof wordt gewonnen; er zijn voorbereidingen en gezond verstand voor nodig. ‘Hoeveel veldslagen heeft God voor de moslims gewonnen voordat ik (met mijn voorbereidingen) kwam? (antwoord: geen).
* Veelzeggend is de uitspraak van Saladin: 'de wereld zal beslissen', te vergelijken met ons 'de toekomst zal het leren'. Maw Gods opdracht en bedoeling zijn ons onbekend. En dus moeten we zelf zo goed mogelijk beslissingen nemen, op hoop van zegen. We zijn zelf verantwoordelijk.

Afwezigheid van God
Balian worstelt met God. Hij kan het levenloos geboren kindje en de zelfdoding van zijn vrouw niet plaatsen. In Jeruzalem aangekomen bezoekt hij eerst de berg Golgota, waar Jezus was gestorven. Hij bidt daar 'God, wat wilt U van mij?' Maar hij krijgt geen antwoord of inzicht. Hij begraaft er het kruisje van zijn vrouw. Later zegt hij 'God spreekt niet meer met mij, zelfs niet op de berg waar Christus gestorven is. I am outside Gods grace. Ik heb mijn geloof verloren.'
De 'engel' zegt dan: 'Dat heb ik niet gehoord' (bedoelt hij: ik doe maar net of ik je dat niet heb horen zeggen, of: dat is niet wat ik van God gehoord heb?) De 'engel' vervolgt: Ik hecht niet aan geloof. Daarbij denk ik aan de waanzin van fanatici die het de wil van God noemen. Ik heb teveel geloof gezien in de ogen van teveel moordenaars. Heiligheid is het verrichten van goede daden en moed voor hen die weerloos zijn, en goedheid...Wat God wil zit hier (hoofd) en hier (hart). Met wat je elke dag besluit, wordt je een goede man (of niet).
Als er opeens een struik (creosootstruik)⁷ in brand vliegt, denkt Balian aan de brandende braamstruik (Ex 3) Hij zegt: daar heb je je Mozes, maar ik hoor de struik niet praten. De 'engel' zegt dan: dat wil niet zeggen dat er geen God bestaat. Verdedig de stad en bid om kracht. Dan vliegt een tweede struik spontaan in brand en is de 'engel' spoorloos verdwenen.



-----
¹ In de bioscoop  6 mei 2005. Dat was een ingekorte versie. De ontvangst viel tegen. Daarop kwam een langere versie (the director's cut) in omloop. Daarvan bestaan DVD en sinds 2025 Blue Ray uitvoeringen. Ik heb ze beide gezien en inderdaad is de langere versie veel interesanter dan de ingekorte.
² De klassieker is Runciman, A History of the Crusades, 3 delen 1951 – 1954, zie ook https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2715530/view
³ bv Asbridge, The Crusades BBC, zie ook https://historiek.net/tocht-nieuw-licht-kruistochten/37024/
⁴ Dat is overigens van oudsher de taak van de geschiedschrijving: niet alleen feiten onderzoeken en verzamelen, maar die zo rangschikken en vertellen dat het een geloofwaardig en relevant verhaal wordt. Een verhaal dat verklaart waarom de dingen (bv democratie) zijn zoals ze zijn zodat je beter begrijpt wie jezelf bent (stemrecht). Histor (Gr) = onderzoeker, getuige > historia (onderzoek, verslag) > (Lat) historia > (Fr) estorie, estoire en > (Eng) story en history.
⁵ Een overtuigende interpretatie van de hospitaalridder als engel vind je hier.
⁶ In de weergave van Mat; bij Mc en Luc: Koninkrijk Gods.
⁷ Dit is een merkwaardig stukje film. De creosootstruik komt in het Midden Oosten niet voor, enkel in Amerikaanse woestijnen. Van de plant is evenmin bekend dat hij spontaan in brand zou vliegen. In onze taal is creosoot de naam voor een teerachtige substantie, gebruikt om hout mee te impregneren (ook wel carboleum). De term is ook in gebruik in de betekenis van brandbare roetaanslag in schoorstenen.