Visies op de Geschiedenis

Een eerste omschrijving
Vooruitgangsgeloof vatten we voorlopig maar op als de optimistische idee dat mens, samenleving en wereld een ontwikkeling door maken van goed naar beter naar nog beter. Die ontwikkeling is het gevolg van menselijk handelen. Een ander woord voor ongeveer hetzelfde: de maakbare samenleving.

Een nieuwe gedachte
In de christelijke wereld heerst tot de Verlichting de opvatting dat de mens een gevallen mens is en de wereld een gebroken wereld. Op een dag zullen die door God vernieuwd worden. Er komt een herschepping van mens en wereld.
In de eeuwen tussen schepping en herschepping zijn wel ontwikkelingen te zien (> verbonden, dispensaties). Die brengen mens en wereld qua tijd wel dichter bij de herschepping (chronologische vooruitgang), en soms ook in kwaliteit (bv de fase van het duizendjarig vrederijk), maar deze vooruitgang is niet blijvend, de tendens is achteruitgang, het loopt niet goed af. Het christelijk geloof neemt aan dat de oude wereld op den duur zo bedorven is, dat die verdwijnen moet (bij de wederkomst van Christus) om plaats te maken voor een nieuwe hemel en een nieuwe aarde. Dat is de vooruitgang waar christenen op hopen. Het staat haaks op het gangbare vooruitgangsgeloof en de maakbaarheidsgedachte.

Na de Middeleeuwen
Vanaf de Renaissance neemt de mens steeds meer afstand van Bijbel, kerkelijke traditie en de christelijke levensbeschouwing. Hij gaat zelf nadenken en de wereld onderzoeken. De natuurwetenschappen nemen een vlucht waardoor een grote technische ontwikkeling (industriële revolutie) op gang komt, die nog altijd aanhoudt (digitale revolutie). Waaruit zou de vooruitgang blijken?

• Wetenschap doet belangrijke ontdekkingen bv voor de gezondheidszorg
• Techniek: er komen allerlei steeds betere apparaten op de markt
• Welvaart: steeds minder mensen in armoede
• Sociale zekerheidsstelsel
• Huizen nu beter dan vroeger
• Betere gezondheidszorg
• Onderwijs: ieder kind krijgt onderwijs, kan doorleren
• Democratie: vrijheid van meningsuiting, van godsdienst. Kiesrecht.
• Vrijheid: al 80 jaar geen oorlog in West Europa
• Internationale handel leidt tot vrede
• Problemen worden opgelost: het gat in de ozonlaag is weer dicht, de zure regen gestopt, corona epidemie aangepakt.
• We stappen over op een duurzame economie

Een betere omschrijving
Wat vaak vergeten wordt, is dat de motor achter deze ontwikkeling het welbegrepen eigen belang van de mens is. Zo wijst de liberale econoom A. Smith erop dat de economie vanzelf de goede kant op beweegt als iedereen zich door zijn eigenbelang laat leiden. De bakker staat vroeg op, niet uit morele overwegingen, verantwoordelijkheidsgevoel of uit liefde voor de mensen, maar omdat hij s morgens vers brood aan zijn klanten wil kunnen verkopen. En niemand gaat producten fabriceren waar geen vraag naar is.
In het latere neoliberalisme wordt niet alleen de handel, maar ook het domein van onderwijs, zorg, nutsvoorzieningen enz aan de vrije markt toevertrouwd. De concurrentie zou leiden tot de laagste prijs voor het beste product.
Wanneer we dit element inbouwen in de aanvankelijke definitie van vooruitgansgeloof dan komen we uit op deze omschrijving. Vooruitgangsgeloof is 'een weefsel van ideeën wanneer we de samenleving zo inrichten dat iedereen zijn eigen belang kan volgen, dit ertoe leidt dat de maatschappij er op vooruit gaat.’ (Tim Fransen)¹ Dat is een verleidelijke gedachte omdat die

• geruststellend is: we zijn op de goede weg
• gemakkelijk is: er zijn geen morele afwegingen nodig
• vrijheid geeft: je mag helemaal je eigen gang gaan, zonder gebemoei van anderen.

Het is ook een misleidende gedachte. Het is een illusie te denken dat je je eigen genot kunt maximaliseren zonder afbreuk te doen aan de publieke zaak (Tim Fransen). Alsof amorele mensen morele resultaten kunnen bereiken. Alsof eigen belang + technisch vernuft het goede als uitkomst heeft.² En het streven naar winst leidt ook tot een aanbod van schadelijke produkten (zoetigheid, drank, sigaretten, drugs etc), goedkoop produceren (kinderarbeid), en het niet doorrekenen van schade aan het milieu (vliegvakanties).

Wat is eigenlijk vooruitgang?
Het valt op dat niet duidelijk is, wat met vooruitgang wordt bedoeld. Is het groei om de groei? Zoveel mogelijk winst uit een onderneming halen? Of is een bedrijf bedoeld om mensen werk te geven en een inkomen te verwerven? Moet onderwijs zo goedkoop mogelijk georganiseerd worden, of is het bedoeling dat iedereen, ook de kansarme kinderen er terecht kunnen? Wat is het beste: de voordeligste energie of de meest duurzame? Kortom: wat is betekenisvolle vooruitgang? Die discussie wordt niet of nauwelijks nog gevoerd. We laten het over aan de markt. Met kortingen en subsidies probeert de overheid zijn burgers te verleiden tot het gewenst gedrag: een warmtepomp, een elektrische auto enz. Zo versterkt de overheid de gedachte dat je voor het goede moet kiezen als het financieel in je voordeel is. Waarom zou je het goede doen als er niets tegenover staat? Een beroep op het algemeen belang blijft achterwege. De burger verstaat zichzelf als cliënt en consument en wordt als zodanig aangesproken door de instanties.

Niet vanzelf
Ondertussen valt er op het vooruitgangsgeloof wel wat af te dingen. Zeker is er de afgelopen eeuwen vooruitgang gerealiseerd gedreven door welbegrepen eigen belang. Investeerders die zagen waar de kansen lagen en hun ondernemingen zijn gestart om flink te verdienen. De markt deed z’n werk en het ging haast vanzelf. Maar er is ook vooruitgang die niet door de markt tot stand kwam. Voor het kiesrecht, de afschaffing van slavernij, de aanleg van riolering, de bescherming van natuurgebieden enz was en is idealisme, persoonlijke overtuiging, morele gedrevenheid nodig. Met inspanning, offers en strijd moesten deze nieuwe dingen veroverd worden. Deze dingen zouden niet gerealiseerd zijn als de drijvende krachten naar de stem van hun eigen belang hadden geluisterd.

Mythes
Er is meer wat niet klopt aan het vooruitgangsgeloof. Het rijtje van hierboven nog een keer:

• Wetenschap: doet geen onderzoek naar zeldzame ziektes, want te weinig patiënten om aan te verdienen.
• Techniek: een paar absurd rijke mensen bepalen nu voor de gehele wereldbevolking dat AI er moet komen. Niemand weet waar die ontwikkeling op uitloopt?
  De inzet van AI drones in de oorlog leidt niet tot minder burgerslachtoffers, maar tot meer. Social Media zijn in veel opzichten een verarming ipv een verrijking.
• Welvaart: de verschillen tussen arm en rijk in ons land zijn groter geworden
• Sociale zekerheidsstelsel: toeslagen affaire, falende jeugdzorg, bureaucratie
• Huizen: onnodig dure woningen door hypotheekrente aftrek, speculatie bouwgrond
• Betere gezondheidszorg: wachtlijsten, de rijke bovenlaag kan zich particuliere zorg veroorloven.
• Onderwijs: de rijke bovenlaag kunnen hun kinderen naar particuliere scholen sturen
• Democratie: toch voelen burgers zich niet gehoord (Groningen, Schiphol, Tata steel).
  Tal van problemen alleen maar vooruitgeschoven (stikstof, wonen, immigratie enz).
• Vrijheid: extreemrechtse partijen noemen zichzelf democratisch <> milieubewegingen als antidemocratisch afgeschilderd.
• Internationale handel leidt tot vrede? ondanks (gas) pijpleiding toch oorlog Rusland - Oekraïne
• Problemen opgelost? Er komt steeds meer CO₂ in de lucht, de aarde warmt op, de zeespiegel stijgt.
• Duurzame economie? Groene groei is een illusie zegt het CPB.
• + Wereldwijd zijn er steeds meer conflicten en oorlogen, met als gevolg meer slachtoffers en ontheemden dan ooit.

Ipv vooruitgangsgeloof
Is er een alternatief? Tim Fransen benadrukt dat we ons niet moeten laten leiden door de onzichtbare hand cq de marktwerking of het welbegrepen eigenbelang. Dat heeft ons juist in de huidige crisis gebracht. Daaraan vasthouden zal de problemen alleen maar vergroten. Hij wijst op het belang van gedeelde waarden en normen. Die kunnen in ons wakker worden als we beseffen dat het de hoogste tijd is. We bevinden ons in een crisis-situatie, die we samen moeten zien te overwinnen.
Zou het christelijk geloof het grote verhaal kunnen zijn dat burgerlijke deugdzaamheid en maatschappelijke betrokkenheid voedt?

-----
¹ Tim Fransen in de ongelooflijke podcast nav zijn boek In onze Tijd (2024). Zie ook zijn artikel in de Correspondent. Tim Fransen is filosoof en cabaretier.
² Dat is wel de opvatting van F. Hayek (1899 -1992) neoliberale filosoof Hij zegt: individueel deugen we niet, maar gezamenlijk wel; de samenleving of markt stuurt zichzelf, daar is geen overheid voor nodig. Het komt goed)