Geloof en Kennis

Fideïsme
Fideïsme heb ik gedefinieerd als de opvatting dat in de verhouding geloof en rede het geloof voorop gaat, omdat het denkende verstand uit zichzelf niet geschikt is om de waarheid van het geloof te kennen, onderzoeken en beschrijven. Om die reden kan er ook geen sprake zijn van natuurlijke theologie. De term stamt uit de 19-de eeuw, maar de zaak is zo oud als het christelijk geloof. Sommigen menen dat kerkvader Tertullianus een aanhanger van deze opvatting is.

Tertullianus
Quintus Septimus Florens, beter bekend onder zijn bijnaam Tertullianus, werd geboren +/- 160 nC in Carthago, vlakbij het huidige Tunis in Tunesië. Na Rome de grootste stad van die tijd met enkele honderdduizenden inwoners. Van uit deze metropool oefende Rome zijn macht uit over Noord Afrika. Waarschijnlijk was Tertullianus een zoon van een Romeinse officier en werd hij onderwezen in rhetorica (openbaar spreken) en recht. Waarom hij met de heidense godsdienst brak om +/- 195 christen te worden, is niet bekend. Mogelijk heeft het te maken met de zedelijke levensstijl van vele gelovigen, de moed waarmee zij vervolgingen ondergingen en het martelaarschap aanvaardden.
Van Tertullianus zijn 31 werken bewaard gebleven. Ze worden wel verdeeld in:

• Apologetische geschriften waarin hij het voor christenen opneemt, verdedigt hun onschuld (ze werden beschuldigd van kannibalisme, incest) en brengt hun goede intenties naar voren (ze bidden voor vrede, zijn geweldloos).
• Polemische boeken waarin hij de opvattingen van ketters bestrijdt, met name van Marcion, die niets van de God van het OT en van zijn Schepping moest hebben.
• Praktische boeken over zedelijke kwesties als geduld, kleding, theaterbezoek.

Het lijkt erop dat Tertullianus +/- 207 overging tot een ascetischer vorm van christendom, het Montanisme. De praktische boeken uit die tijd geven nog striktere regels bv dat een christen geen soldaat kan zijn.
Nog later zou Tertullianus een eigen christelijke gemeente hebben gesticht. Wanneer hij overleed is niet precies bekend, men neemt aan ergens tussen 220 en 240.

Een paar uitspraken geven aanleiding tot de gedachte dat Tertullianus tot het Fideïsme (anachronisme) gerekend zou kunnen worden.

Athene en Jeruzalem
Zo vraagt hij in De Praescriptione Haeriticorum1 (VII, 9) Wat dan heeft Athene met Jeruzalem te maken? Wat de academie met de kerk? Wat ketters met christenen?² Het antwoord op deze rhetorische vraag moet zijn: niets.

Beweert Tertullianus hier dat geloof (Jeruzalem) en rede (Athene) niets met elkaar te maken hebben? Het vervolg maakt duidelijk, dat hij dat niet bedoelt: [10] Onze leer komt voort uit de zuilengang van Salomo, die zelf ook had overgeleverd dat de Heer in eenvoud van hart gezocht moet worden. [11] Laat hen maar uitkijken die met een stoïcijns, platonisch of dialectisch christendom op de proppen zijn gekomen. [12] Wij hebben geen behoefte aan nieuwsgierigheid na Jezus Christus, noch aan onderzoek na het evangelie. [13] Wanneer wij geloven, verlangen wij niets meer te geloven buiten dit. Want dit geloven wij allereerst: dat er niets is wat wij daarbuiten nog zouden moeten geloven."

Tertullianus legt hier uit dat wie gelooft genoeg heeft aan het geloof. We kunnen wel meer willen weten van het evangelie of van Jezus, en nieuwsgierig op onderzoek uit gaan, maar zo'n uitbreiding is overbodig. We hebben genoeg aan ons geloof. Daarbuiten is niets om ook nog te geloven. Zo'n uitbreiding maakt het maar ingewikkeld en leidt tot allerlei modieuze vormen van christendom en verdeeldheid. Tertullianus probeert zo de christenen te weerhouden kennis te nemen van de alternatieve leringen van ketters als Marcion, Valentinus, Apelles, Hermogenes ea.
Dit is iets heel anders, dan beweren dat er geen ruimte is voor natuurlijke theologie. Die heeft - zie hieronder - volgens Tertullianus wel degelijk recht van bestaan. 

Absurd
Een andere uitspraak die op Fideïsme zou kunnen wijzen is 'ik geloof omdat het absurd is'. Bij nader inzien heeft Tertullianus dat zo niet gezegd. In zijn 'De Carne Christi'³ (het vlees van Christus) schrijft hij: "De Zoon van God is geboren; ik schaam mij er niet voor, omdat het schandelijk is; en de Zoon van God is gestorven; het is volkomen geloofwaardig, omdat het onzinnig is; en Hij is begraven en opgestaan; het is zeker, omdat het onmogelijk is.⁴

Tertullianus bedoelt ook hier niet, dat je je verstand moet thuis laten in het geloof. Integendeel, maar sommige dingen van het geloof zijn zo groots - zoals de geboorte van de Zoon van God, zijn sterven, zijn opstanding - dat je daar met je verstand niet bij kunt. Maar hoe kun je dan weten dat het geen verzinsel of onzin is, maar waarheid? Het schandelijke, onzinnige en onmogelijke betreft de Zoon van God: zijn geboorte, dood, graf en opstanding. Dat zijn dingen die volgens het verstand schandelijk, onzinnig, en onmogelijk zijn. Daarom zijn ze op paradoxale wijze toch waar, want 'deze dingen zijn zo onwaarschijnlijk, dit kan niet verzonnen zijn, een leugenaar zou een beter verhaal verzinnen'. 

Geen Fideïsme
Uit het geheel van Tertullianus' geschriften blijkt duidelijk, dat hij een aanhanger is van de natuurlijke theologie en dus niet tot het Fideïsme gerekend kan worden. Volgens hem

• is de ziel van nature christelijk, dwz heeft een aangeboren besef van God⁵ Dat blijkt volgens Tertullianus uit uitspraken als God ziet het, en Ik vertrouw het aan God toe, en God zal het mij vergelden. En dat iemand bij deze woorden naar de hemel kijkt, die hij kent als de woonplaats van God en vanwaar ook de ziel afkomstig is.     
• leren we God kennen uit de natuur omdat die zijn Schepping is. Hij schrijft: De natuur is de schoolmeester, de ziel de leerling; en wat de een heeft geleerd of de ander heeft onderwezen, komt van God⁶. En ook dat God eerst door de natuur gekend moet worden, en pas daarna door de leer nader gekend moet worden. Door de natuur uit (zijn) werken, door de leer uit de verkondiging.⁷ In zijn strijd tegen ketterijen, zoals die van Marcion verdedigde Tertullianus de opvatting dat de materiële schepping goed is omdat deze door God is gemaakt.

-----
¹ Hij noemt zijn boek een preascriptio, dat is een term uit het Romeinse recht. Voordat een rechtszaak inhoudelijk behandeld mocht worden, kon de verdediging bezwaar maken: een praescriptio inbrengen. Als de rechter dat honoreerde, werd de zaak niet-ontvankelijk verklaard en gesloten. Door zijn boek zo te noemen, wil Tertullianus aantonen dat de ketters geen zaak hebben tegen de christenen. Hij betoogt dat de Kerk de directe erfgenaam is van de apostelen. Daarom heeft de kerk de intellectuele eigendomsrechten van de teksten van de apostelen (de Bijbel). Omdat de ketters buiten deze historische keten staan, hebben zij geen enkel recht om de Bijbel te gebruiken of te interpreteren.
² Quid ergo Athenis et Hierosolymis? quid academiae et ecclesiae? quid haereticis et christianis?
³ Tertullianus schreef De Carne Christi als een verdediging van de lichamelijke menswording en opstanding van Jezus Christus tegen de leer van Marcion, die ontkende dat God een echt, stoffelijk menselijk lichaam kon aannemen of lijden.
⁴ Natus est Dei Filius; non pudet, quia pudendum est: et mortuus est Dei Filius; prorsus credibile est, quia ineptum est: et sepultus, resurrexit; certum est, quia impossibile. (De Carne Christi V-4)
⁵ Iudicem quoque contestatur illum: "Deus videt" et "deo commendo" et "deus mihi reddet". O testimonium animae naturaliter Christianae! Denique pronuntians haec non ad Capitolium, sed ad caelum respicit. Novit enim sedem dei vivi; ab illo, et inde descendit.  (Apologeticum XVII-6)   O, getuigenis van de ziel die van nature christelijk is! 
⁶ Magistra natura, anima discipula. Quicquid aut illa edocuit aut ista perdidicit, a deo traditum est, magistro scilicet ipsius magistrae. (De Testimonio Animae V-1).
⁷ Nos definimus deum primo natura cognoscendum, deinde doctrina recognoscendum: natura ex operibus, doctrina ex praedicationibus.  (Adversus Marcionem I-18)