Fideïsme bij Tertullianus?
Fideïsme
Fideïsme heb ik gedefinieerd als de opvatting dat in de verhouding geloof en rede het geloof voorop gaat, omdat het denkende verstand uit zichzelf niet geschikt is om de waarheid van het geloof te kennen, onderzoeken en beschrijven. Om die reden kan er ook geen sprake zijn van natuurlijke theologie. De term stamt uit de 19-de eeuw, maar de zaak is zo oud als het christelijk geloof. Sommigen menen dat kerkvader Tertullianus een aanhanger van deze opvatting is.
Tertullianus
Quintus Septimius Florens, beter bekend als Tertullianus1, werd geboren +/- 160 nC in Carthago, vlakbij het huidige Tunis in Tunesië. Na Rome de grootste stad van die tijd in het westelijke Romeinse Rijk met enkele honderdduizenden inwoners. Vanuit deze metropool oefende Rome zijn macht uit over Noord Afrika. Van oudsher (Hiëronymus) neemt men aan dat Tertullianus een zoon was van een Romeinse officier en dat hij werd onderwezen in rhetorica (openbaar spreken) en recht. Tegenwoordig zijn er geleerden die daar grote vraagtekens bij zetten.
Waarom hij met de heidense godsdienst brak om +/- 195 christen te worden, is niet bekend. Mogelijk heeft het te maken met de zedelijke levensstijl van vele gelovigen, de moed waarmee zij vervolgingen ondergingen en het martelaarschap aanvaardden.
Van Tertullianus zijn 31 werken bewaard gebleven. Ze worden wel verdeeld in:
- Apologetische geschriften waarin hij het voor christenen opneemt, hun onschuld verdedigt (ze werden beschuldigd van kannibalisme, incest) en hun goede intenties naar voren brengt (ze bidden voor vrede, zijn geweldloos).
- Polemische boeken waarin hij de opvattingen van ketters bestrijdt, met name van Marcion, die niets van de God van het OT en van zijn Schepping moest hebben.
- Praktische boeken over zedelijke kwesties als geduld, kleding, theaterbezoek.
Eeuwen later heeft Augustinus het over Tertullianisten. Dat zou erop kunnen wijzen, dat Tertullianus een eigen christelijke gemeente is begonnen.
Wanneer hij overleed is niet bekend, men neemt aan ergens tussen 220 en 240.
Een paar uitspraken geven aanleiding tot de gedachte dat Tertullianus tot en vroege vertegenwoordiger van het Fideïsme (al is dat een anachronisme) gerekend zou kunnen worden.
Athene en Jeruzalem
Zo vraagt hij in De praescriptione haeriticorum3 (VII, 9) Wat dan heeft Athene met Jeruzalem te maken? Wat de academie met de kerk? Wat ketters met christenen?4 Het antwoord op deze rhetorische vraag moet zijn: niets.
Interpretatie: Beweert Tertullianus hier dat geloof (Jeruzalem) en rede (Athene) niets met elkaar te maken hebben? Het vervolg maakt duidelijk, dat hij dat niet bedoelt: [10] ''Onze leer komt voort uit de zuilengang van Salomo, die zelf ook had overgeleverd5 dat de Heer in eenvoud van hart gezocht moet worden. [11] Laat hen maar uitkijken die met een stoïcijns, platonisch of dialectisch christendom op de proppen zijn gekomen. [12] Wij hebben geen behoefte aan nieuwsgierigheid na Jezus Christus, noch aan onderzoek na het evangelie. [13] Wanneer wij geloven, verlangen wij niets meer te geloven buiten dit. Want dit geloven wij allereerst: dat er niets is wat wij daarbuiten nog zouden moeten geloven."
Tertullianus legt hier uit dat wie gelooft genoeg heeft aan het geloof. We kunnen wel meer willen weten van het evangelie of van Jezus, en nieuwsgierig op onderzoek uit gaan, maar zo'n uitbreiding is overbodig. We hebben genoeg aan de regula fidei (de kern van het christelijk geloof). Daarbuiten is niets om ook nog te geloven. Zo'n uitbreiding maakt het maar ingewikkeld en leidt tot allerlei modieuze vormen van christendom en verdeeldheid. Tertullianus probeert zo de christenen te weerhouden kennis te nemen van de alternatieve leringen van ketters als Marcion en Valentinus. En dus ook van de filosofische stromingen waardoor zij beïnvloed werden: de Stoicijnen resp het Platonisme. Al wil hij niet alle filosofische inzichten afwijzen. Veel van het Stoïcijnse gedachtegoed weet hij wel te waarderen. Seneca noemt hij 'saepe noster', vaak de onze.
Beoordeling: Dit is iets heel anders, dan beweren dat er geen ruimte is voor natuurlijke theologie. Die heeft - zie hieronder - volgens Tertullianus wel degelijk recht van bestaan.
Absurd
Een andere uitspraak die op Fideïsme zou kunnen wijzen is 'ik geloof omdat het absurd is'. Allereerst moet opgemerkt worden dat Tertullianus dit zo niet gezegd heeft. De uitdrukking stamt uit later tijd6. In zijn 'De carne Christi'7 (het vlees van Christus) schrijft hij: "De Zoon van God is gekruisigd; ik schaam mij er niet voor, omdat het schandelijk is; en de Zoon van God is gestorven; het is volkomen geloofwaardig, omdat het onzinnig is; en Hij is begraven en opgestaan; het is zeker, omdat het onmogelijk is.8
Interpretatie: Hoe kun je weten dat de heilsfeiten van Christus geen verzinsel of onzin zijn, maar waarheid? De heilsfeiten betreffen de Zoon van God: zijn kruisiging, dood, graf en opstanding. Dat zijn dingen die volgens het verstand schandelijk, onzinnig, en onmogelijk zijn. Daarom zijn ze op paradoxale wijze toch waar, want deze dingen zijn zo schandelijk, onzinnig, en onmogelijk, dat die niet verzonnen kunnen zijn. Een leugenaar zou een beter verhaal verzinnen.9 Op zijn manier gaat Tertullianus hier verder in het spoor van Paulus en zijn paradoxen ( 1 Kor 1: 18 - 25).
Beoordeling: Deze redenering is op het eerste gezicht niet-fideïstisch: de rede gaat voorop in een poging het geloof te verdedigen, verduidelijken en te bewijzen aan twijfelaars en buitenstaanders.
Maar het is ook zo, dat dit niet een argument is dat op hen indruk zal maken. Immers zo valt alles te bewijzen: hoe gekker, des te geloofwaardiger. Deze redenering maakt alleen indruk op degenen die al overtuigd zijn van het geloof, omdat zij deze logica wel logisch vinden. Op buitenstaanders maakt dit geen indruk, zij delen dit geloof en de bijbehorende logica niet. Daarom zou je in deze redenering ook wel fideïsme kunnen zien: in feite gaat niet de rede maar het geloof voorop.
Geen Fideïsme
Uit het geheel van Tertullianus' geschriften blijkt duidelijk, dat hij een aanhanger is van de natuurlijke theologie en dus niet tot het Fideïsme gerekend kan worden. Volgens hem
- is de ziel van nature christelijk, dwz heeft een aangeboren besef van God.10 Dat blijkt volgens Tertullianus wanneer een mens uitspraken doet als God ziet het, en Ik vertrouw het aan God toe, en God zal het mij vergelden. En dat iemand bij deze woorden naar de hemel kijkt, die hij kent als de woonplaats van God en vanwaar ook de ziel afkomstig is. (Apologeticum) Tertullianus bedoelt dan de eenvoudige, ruwe, ongepolijste, ongeschoolde ziel ziel, die nog niet de invloed van onderwijs, cultuur, filosofie heeft ondergaan. (De testimonium animae 1-5).
- leren we God kennen uit de natuur omdat die zijn Schepping is. Hij schrijft: De natuur is de schoolmeester, de ziel de leerling; en wat de een heeft geleerd of de ander heeft onderwezen, komt van God11. En ook dat God eerst door de natuur gekend moet worden, en pas daarna door de leer nader gekend moet worden. Door de natuur uit (zijn) werken, door de leer uit de verkondiging.12 In zijn strijd tegen ketterijen, zoals die van Marcion verdedigde Tertullianus de opvatting dat de materiële schepping goed is omdat deze door God is gemaakt.
Deze blog werd verbeterd 24 okt 2026, met dank aan Dr. G. den Hartogh.
-----
1 Quintus is praenomen (voornaam), Septimius het nomen gentis (familienaam), Florens het eerste cognomen (bijnaam) en Tertullianus het tweede cognomen.
2 Het Montanisme gaat terug op Montanus ongeveer midden tweede eeuw na Chr. Hij leerde de zeer nabije komst van Christus, het hemels Jeruzalem en het duizend jarig Vrederijk. Om daarop voorbereid te zijn, zou men er een zeer ascetische levensstijl op na moeten houden.
3 Hij noemt zijn boek een praescriptio, dat is een term uit het Romeinse recht. Voordat een rechtszaak inhoudelijk behandeld mocht worden, kon de verdediging bezwaar maken: een praescriptio inbrengen. Als de rechter dat honoreerde, werd de zaak niet-ontvankelijk verklaard en gesloten. Door zijn boek zo te noemen, wil Tertullianus aantonen dat de ketters geen zaak hebben tegen de christenen. Hij betoogt dat de Kerk de directe erfgenaam is van de apostelen. Daarom heeft de kerk het eigendomsrecht (possessio) van de teksten van de apostelen (de Bijbel). Omdat de ketters buiten deze historische keten staan, hebben zij geen enkel recht om de Bijbel te gebruiken of te interpreteren.
4 Quid ergo Athenis et Hierosolymis? quid academiae et ecclesiae? quid haereticis et christianis?
5 en zoek Hem in eenvoud van hart, een citaat uit het apocriefe Wijsheid 1: 1 (Vulgata: ...et in simplicitate cordis quaerite illum)
6 nl tijd van Reformatie, meer info op de Engelstalige Wiki.
7 Tertullianus schreef De carne Christi als een verdediging van de lichamelijke menswording en opstanding van Jezus Christus tegen de leer van Marcion, die ontkende dat God een echt, stoffelijk menselijk lichaam kon aannemen of lijden.
8 crucifixus est dei filius: non pudet, quia pudendum est. et mortuus est dei filius: prorsus credibile est, quia ineptum est. et sepultus resurrexit: certum est, quia impossibile. (De carne Christi V-4 volgens CCSL)
9 Volgens Moffat en Sider is dit een rhetorische overtuigingstechniek die op Aristoteles terug gaat.
10 Iudicem quoque contestatur illum: "Deus videt" et "deo commendo" et "deus mihi reddet". O testimonium animae naturaliter Christianae! Denique pronuntians haec non ad Capitolium, sed ad caelum respicit. Novit enim sedem dei vivi; ab illo, et inde descendit. (Apologeticum XVII-6) Hij getuigt er ook van: "God ziet het", "Ik beveel het aan God aan" en "God zal het mij vergoeden". O, het getuigenis van een oprecht christelijke ziel! En terwijl hij deze dingen uitspreekt, kijkt hij niet naar het Capitool, maar naar de hemel. Want hij kent de zetel van de levende God; van Hem, en van daaruit is hij neergedaald.
11 Magistra natura, anima discipula. Quicquid aut illa edocuit aut ista perdidicit, a deo traditum est, magistro scilicet ipsius magistrae. (De testimonio animae V-1).
12 Nos definimus deum primo natura cognoscendum, deinde doctrina recognoscendum: natura ex operibus, doctrina ex praedicationibus. (Adversus Marcionem I-18)
terug
Afkortingen
van de Bijbelboeken > Register (kolom 1) adhv = aan de hand van Afb = Afbeelding art - artikel (van de NGB) aw = aangehaald werk BGT = Bijbel in Gewone Taal BHS = Biblia Hebraica Stuttgartensie (Hebr. OT) bv = bij voorbeeld CGK = Christelijk Gereformeerde Kerken cq = casu quo (dan wel / of anders) DL = Dordtse Leerregels dwz = dat wil zeggen eva = en vele anderen FB = FaceBook GNB - Groot Nieuws Bijbel GNT = Griekse Nieuwe Testament (Nestle-Aland) Gr = Grieks HCat = Heidelbergse Catechismus Hebr = Hebreeuws HKB = Historich Kritische Benadering (of Bijbelonderzoek) HSV = Herziene Staten Vertaling HTB = Het Boek ID = Intelligent Design itt = in tegenstelling tot Lat = Latijn LuV = Lutherse Vertaling LV14 = Leidse Vertaling 1914 LXX = Septuaginta (Grieks OT; 250 - 50 vC) M = Meditatie (bv Mc 1:1M = Meditatie over Mc 1: 1) McM = The MacMillan Bible Atlas, London 19804 MvG = Meer van Galilea = Meer van Tiberias = Meer van Genesaret NA = Nestle-Aland, 28-ste druk (Grieks NT) NB = Naardense Bijbel (P. Oussoren, 2004) NBG = Nederlands Bijbel Genootschap NBG51 = Bijbelvertaling van het NBG (1951) NBV21 = Nieuwe Bijbel Vertaling van het NBG (2021) nC = na Christus NGB = Nederlandse GeloofsBelijdenis nl = namelijk NT = Nieuwe of tweede Testament ntisch = nieuw testamentisch(e) OT = Oude of eerste Testament otisch = oud testamentisch(e) P = Paulus of zijn brieven P in bv Ps 84P = Preek over Psalm 84 p = pagina of pagina's PKN = Protestantse Kerk Nederland PM = Post Modernisme Q = Quelle, bron van uitspraken van Jezus resp = respectievelijk (achtereenvolgens) RKK = Rooms Katholieke Kerk SV = Staten Vertaling SQE = Synopsis Quator Evangeliorum SVBS = Synopsis Vlaamse Bijbelstichting TeNaCh = Torah+Nebiïm+Chetoebim v = volgende vers (bv Ps 1: 1v = Ps 1: 1 - 2) v/a = vraag en antwoord vC = voor Christus vd = van de vv = volgende verzen (bv Ps 1: 1vv = Ps 1: 1 - 3) WV12 = Willibrord Vertaling 2012 Z = zondag (vd HCat) zgn = zogenaamd tekens: > = zie (bv > 2 betekent zie bij punt 2) // = synoniem parallellisme <> = tegenstelling, ook: antithetisch parallellisme X = Chiasme (kruisstelling) ( ) bevatten verduidelijking { } bevatten woorden niet in de bijbeltekst te vinden, maar afgeleid uit wat er wel staat. |