Voorbeeldfiguren

Levensloop¹
Albert Schweitzer, geboren 1875 in Kaysersberg (de Elzas - toen Duitsland, nu Frankrijk) was een gepromoveerd filosoof (1899, Kant) en theoloog (1900, avondmaal) en bovendien een zeer begaafd organist. Hij schreef een belangrijk boek over Bach.
Niets staat hem in de weg om een gemakkelijk en zorgeloos leven te leiden. Maar hij voelt zich bevoorrecht, dankbaar voor al het goede in zijn leven. Hij wil wat terug doen. Hij ziet dat als iets waartoe Jezus roept². Dus neemt hij 1896 het besluit om zich vanaf zijn 30-ste te wijden aan de medemens. In 1905 begint hij metterdaad een studie medicijnen om 1913 als tropenarts door het Parijse Zendingsgenootschap uitgezonden te worden naar Lambarene, een stadje op de evenaar in Gabon.
Als hij daar samen met zijn vrouw en verpleegkundige Helene Breslau (1879 - 1957) aankomt is er bijna niets, zelfs niet een eenvoudig ziekenhuisje. Onder zijn leiding komt het er, en in de loop van de tijd zou er een complex ontstaan van ongeveer 50 gebouwen met 400 bedden waar patiënten (Lepra, TBC enz) verpleegd worden en hun naaste familie zo lang kan verblijven.
De eerste wereldoorlog maakt zijn werk onmogelijk. Omdat hij Duitser is en Gabon een Franse kolonie, wordt hij geïnterneerd en 1917 naar Frankrijk overgebracht. Na de oorlog verblijft hij enige jaren in Duitsland. In Straatsburg wordt 1919 hun dochtertje Rhena geboren 
Van 1924 - 1948 is hij de meeste tijd in Lambarene, hij krijgt dan geregeld bezoek van zijn vrouw en Rhena. Ondanks de tweede wereldoorlog kan hij zijn werk in Lambarene blijven doen.
De jaren erna is hij ook veel in Europa om lezingen over zijn werk in Afrika te geven, over oorlog en vrede en te waarschuwen voor de gevaren van kernbewapening. Daarnaast geeft hij tal van orgelconcerten. Met de opbrengst van lezingen en muziek financiert hij de instandhouding en uitbreiding van het ziekenhuis.
In 1952 krijgt hij de Nobelprijs voor vrede. Hij neemt die overigens pas twee jaar later in ontvangst, want druk in Lambarene.
Albert Schweizer overleed 1965 op 90 jarige leeftijd in Lambarene. Zijn vrouw in 1957. Rhena leidt het ziekenhuis tot 1970. Het Albert Schweitzer ziekenhuis bestaat nog altijd.

Theoloog
Als theoloog is Schweitzer vooral bekend van zijn studie naar hoe geleerden vòòr hem over Jezus dachten (Geschichte der Leben Jesu Forschung). Schweitzer laat zien dat in elke tijd en stroming er wel een zgn 'historische Jezus' is gereconstrueerd op basis van de boeken van het NT. Maar eigenlijk maakten deze geleerden een Jezus op maat, passend bij de tijd waarin zij leefden: een rationalistische (H.E.G. Paulus), een liberale (D.F. Strauß), een romantische Jezus (E. Renan) enz.
Dat doet Schweitzer niet. Hij komt met een beeld van Jezus waaraan opvalt hoezeer hij van ons moderne mensen verschilt³ Volgens Schweitzer leeft Jezus in de verwachting dat het Koninkrijk Gods ieder moment kan aanbreken. Deze apocalyptische Jezus waarschuwt de mensen dat ze zich bekeren moeten. Met dezelfde boodschap stuurt hij zijn discipelen erop uit (Mat 10: 23b). Als de leerlingen terug komen en het Koninkrijk is uitgebleven, beseft Jezus dat hij zijn leven op het spel moet zetten (Mat 16: 21) want bij de messiaanse weeën hoort dat vromen en rechtvaardigen moeten lijden. Dat brengt hem aan het kruis. Zijn dood is een tragische mislukking, omdat het Koninkrijk toch niet gekomen is⁴.
Waarom hebben we het dan nog steeds over Jezus? Omdat hij op de verwachte toekomst vooruitliep door het Koninkrijk Gods vorm te geven in woorden van vergeving en in helpende gebaren. Dat is het wezenlijke. De rest - het niet gekomen koninkrijk Gods is bijzaak. De apostel Paulus gaat het om dezelfde kern: wie gelooft neemt de levenshouding van Jezus over. Zo leeft hij in een mystieke gemeenschap met Christus, is een nieuwe schepping en leeft het nieuwe leven. Het Koninkrijk is dan niet enkel meer toekomstig (als bij Jezus), maar ook al aanwezig. De gelovige heeft er deel aan.⁵

Ethiek
Zijn ethiek is wel eens kernachtig samengevat als eerbied voor het leven. Ik ben leven dat wil leven te midden van leven dat wil leven. Het goede is dat wat het leven bevordert. Slecht is wat het leven hindert, beschadigt, doodt. Die eerbied is meer dan respect, het betekent het leven van (kwetsbare) planten, dieren en mensen heilig vinden. Het is een basale vorm van geloof. 
In de Gifford Lectures (Aberdeen 1934) bepleit hij een synthese van westers en Indisch denken in ethische mystiek. Daarover schrijft hij: De verlichte onwetendheid van de ethische mystiek is onwetendheid voor zover zij erkent hoe volstrekt geheimzinnig en ondoorgrondelijk de wereld en het leven zijn. Zij is kennis voor zover zij wel degelijk dat ene weet wat wij in de sfeer van dit mysterie kunnen en moeten weten: namelijk dat al het Zijn Leven is, en dat wij door liefdevolle zelfovergave aan ander leven onze geestelijke eenheid met het oneindige Zijn verwezenlijken. De ethische mystiek laat in nederigheid de vraag onbeantwoord op welke wijze de Wereldgeest in de arme menselijke geest bestaat en daarin tot zelfbewustzijn komt. Zij houdt slechts vast aan het feit dat de arme menselijke geest – door zijn louter op zichzelf gerichte bestaan ​​achter zich te laten en zich in dienstbaarheid aan ander leven te wijden – eenwording met de Wereldgeest ervaart, daardoor verrijkt wordt en vrede vindt.⁶

God
In het citaat hierboven valt op, dat het om zowel onwetendheid (omtrent alles) als om om weten en kennis (mbt het ene) gaat. Dat dubbele zit ook in Schweitzers Godsleer. Schweitzer meent dat uitspraken over God vaak onnauwkeurig zijn omdat men niet duidelijk aangeeft wat onder God is te verstaan. Hij doet dat wel. Eerst is er de 'Urgrund des Seins'⁷ maw de dragende grond, de bodem waaruit alles voortkomt. Die Urgrund is met het zijn gegeven. Het heeft volgens Schweitzer...geen zin om daaraan te twijfelen zoals het ook onzin is om dat te willen bewijzen. Men kan niet anders dan dat erkennen. Dan kan de vraag niet meer zijn of God bestaat, maar komt het erop aan in hoeverre de oergrond van het Zijn iets is waartoe ik mij spiritueel verhoud. Op het moment dat ik een spirituele relatie ermee aanga en mij eraan overgeef, wordt de oergrond van het Zijn voor mij God – dat wil zeggen: ik verhoud mij ertoe als een spiritueel wezen tot een spiritueel wezen.
Schweitzer vulde die relatie zo in: Omdat het zijn leven is en leven geeft, moet de mens eerbied voor het leven hebben (>ethiek), zoals Jezus dat bij uitstek liet zien.

Het is Schweitzers ervaring dat zo te leven zinvol is. Dit geloof wijst hem de weg en maakt hem tot een onvermoeibare pleitbezorger van de vrede. Het brengt hem vreugde en voldoening wanneer de dingen lukken: een zieke met succes geopereerd, een ziekenhuis gebouwd. Hij vindt er de kracht om het vol te houden in moeilijke tijden.

Beoordeling
Schweitzer spreekt mij aan vanwege zijn ethiek die erop uit is het leven te bevorderen en bereid is daaraan dienstbaar te zijn, het eigenbelang op te geven en daarvoor offers te brengen - als dat de enige manier is om trouw te blijven aan je roeping. Hij heeft volgens mij goed gezien, dat dat de weg is, die Jezus ons is voorgegaan. Bij Schweitzer bleef dat niet bij mooie woorden, hij leefde er zelf naar. Respect!
Voor mij is Jezus en 'God-die-in-Jezus-naar-voren-komt' voldoende. Daar heb ik genoeg aan. Het woordje God (op zich, zonder meer) is mij te beladen, ik vertil me eraan en moest er afscheid van nemen.  Bedoelde Schweitzer iets vergelijkbaars als hij onderscheid maakt tussen de (objectieve) Oergrond van het Zijn⁸ en de relatie die je als gelovige daarmee kunt hebben en die je als een spiritueel wezen (God) beleeft?



-----
¹ uitvoeriger: J. Winkler, In Gods Naam p. 204 -  267.
² Radio interview vanaf 10: 25  - 12: 15; zie ook het roepingsgeheim van Albert Schweitzer
³ Hij komt tot ons als een onbekende en naamloze, zoals hij die mannen aan de oevers van het meer benaderde die niet wisten wie hij was. Hij spreekt dezelfde woorden: "Maar jullie, volg mij!" En hij legt ons de taken voor die hij in onze tijd moet volbrengen. Hij gebiedt. En aan hen die hem gehoorzamen, wijs en onwijs, zal hij zich openbaren in wat zij in zijn gemeenschap ervaren: vrede, actie, strijd en lijden. En als een ondoorgrondelijk mysterie zullen zij leren wie hij is...(p. 630 Geschichte der Leben Jesu Forschung)
⁴ Tegenwoordig zijn de meeste nieuwtestamentici het er wel over eens, dat Schweitzer op dit punt correctie behoeft. Jezus heeft niet alleen het Koninkrijk Gods verwacht in de zeer nabije toekomst, maar ook gezien dat het er was, en daarover gesproken. Gods nieuwe wereld was aanwezig in zijn genezingen, exorcismen. Rond de Messias Jezus breekt het al door in het hier en nu. Overigens maakt dit  voor de ethiek van Schweitzer niet uit.
⁵ In zijn Mystik des Apostel Paulus ( ). Volgens Schweitzer gaat het bij Paulus niet zozeer om de rechtvaardiging van de goddeloze, maar veeleer om de mogelijkheid van het nieuwe leven: deel te nemen aan Christus. Een kritische beoordeling van deze dingen geeft Rick Benjamins.
⁶ The enlightened ignorance of ethical mysticism is ignorance in so far as it admits how absolutely mysterious and unfathomable are the world and life. It is knowledge in so far as it does know the one thing which we can and must know in the sphere of this mystery, namely, that all Being is Life, and that in loving self-devotioin to other life we realise our spiritual union with infinite Being. Ethical mysticism humbly leaves unanswered the question in what manner the World-Spirit exists within the poor human spirit and in it attains to consciousness of itself. It holds only to the fact that the poor human spirit, by leaving behind its existence for itself alone, in the devotion of service to other life experiences union with the Word-Spirit and thereby becomes enriched and finds peace. (Indian Thought and is development, 1936 p.263v)
⁷ Ook wel van 'Urgrund und Inbegriff (zuiverste wezen, belichaming, quintessens) des Seins'. In een interview zegt hij: "Verstehe ich unter Gott den Urgrund des Seins, so habe ich sein Dasein weder zu erweisen noch zu bezweifeln, sondern einfach festzustellen, dass er ist (er ist als seiend erwiesen, mit dem Sein gegeben)... Die ganze Verirrung kommt daher, dass man unsachlich redet und den undefinierten Ausdruck ›Gott‹ gebraucht statt des sachlichen 'Urgrund des Seins'. Die Existenz des Urgrundes und des Inbegriffs des Seins zu bezweifeln oder zu erweisen ist gleich töricht.  Die Frage ist nicht, inwiefern Gott existiert oder nicht existiert, sondern inwiefern der Urgrund und Inbegriff des Seins für mich etwas ist, zu dem ich ein geistiges Verhältnis habe...In dem Augenblick, wo ich zu ihm in ein geistiges Verhältnis trete und mich ihm hingebe, wird aus dem Urgrund und Inbegriff des Seins für mich Gott, das heißt ich verhalte mich zu ihm als geistiges Wesen zu einem geistigen Wesen." (in Sonntagsblatt)  
⁸ Zie ook zijn definitie van ethische mystiek: hoe volstrekt geheimzinnig en ondoorgrondelijk de wereld en het leven zijn...