Politieke Ideologieën

Inleiding
Sinds de Franse revolutie is het in de westerse wereld gebruikelijk dat kerk en staat gescheiden zijn, dwz het bestuur van die beide ligt niet in handen van dezelfde persoon of personen. In ons land werden 1798 alle geloofsgemeenschappen voor de wet gelijk.
De scheiding van kerk en staat kan op verschillende wijze worden ingericht:

• Laïcisme. Een zeer strikte scheiding van kerk en staat; de openbare ruimte strikt neutraal. bv geen godsdienstonderwijs op scholen. (Frankrijk)
• Staatsgodsdienst. De overheid geeft ruimte aan alle godsdiensten, maar bevoordeelt er een in het bijzonder: de staatskerk (Church of England).
• Samenwerking. De overheid ziet de waarde van de kerk in en werkt samen met religieuze instanties, bv financiering van christelijk onderwijs, christelijke GGZ instellingen (Nederland).

Deze drie vormen gaan prima samen met verkiezingen en een scheiding van wetgevende, uitvoerende en  rechterlijke macht. Kortom met een democratie.

Theocratie als ideaal
In een theocratisch bestuurd land ligt de hoogste macht bij God en zijn de wetten gebaseerd op religieuze principes. Dat is volgens de aanhangers van deze opvatting aantrekkelijk vanwege:

• De absolute duidelijkheid over goed en kwaad, dat maakt mensen moreel zeker en superieur
• Politieke leiders hebben een goddelijke status en ontvangen veel eer, respect. Hun positie staat niet ter discussie en hun besluiten moeten opgevolgd worden.
• De godsdienst draagt bij aan de eenheid en harmonie van land en volk
• Het volk dat zo bestuurd wordt, mag zegen van de Allerhoogste verwachten: bijstand in nood, overwinning in oorlog, economische voorspoed enz.

Theocratie in de praktijk
In een theocratisch bestuurd land ligt de hoogste macht bij God. In de praktijk betekent dat: bij diens vertegenwoordigers op aarde. Voor deze leiders wegen (hun interpretatie van) de religieuze wetten en voorschriften zwaarder dan de wil van het volk. In die zin zou je een theocratie ook een dictatuur kunnen noemen. Voor wie anders denkt en doet is geen ruimte, zelfs niet als het de meerderheid van de bevolking is.  Actuele voorbeelden: 

• Iran olv de hoogste geestelijke leider, de ayatollah (Sjiitische Islam).
  Saoedi Arabië olv de koning (Soennitische Islam)
  In deze landen strekt de wetgeving (Sharia) - gebaseerd op de Koran en de Soenna - zich zelfs uit over kledingvoorschriften, relaties, gender enz. Lijf- en doodstraf behoren tot de mogelijkheden.
• Het kleinste land ter wereld, met minder dan 1.000 inwoners: Vaticaanstad olv de paus

Voorbeelden uit het verleden:

• De Farao van Egypte werd als zoon van de zonnegod Ra geëerd. De Farao kon, naar men geloofde, met Ra communiceren. Verzet tegen zijn wil was daarom ongehoord en kansloos.
• Israël ttv het Oude Testament: de koning geldt als door God aangesteld en gezalfd. Dat profeten als Nathan, Elia en anderen kritiek hadden op koningen als David en Achab, was in vergelijking met Egypte een reuze stap vooruit. Maar het principe van de theocratie lieten ze onaangetast.
• Het Genève van Calvijn kende wel een stedelijke overheid naast een kerkenraad, maar het stadsbestuur stond onder grote invloed van de reformator Calvijn. Er waren zware straffen voor gokken, dansen, vloeken, overspel. De ketter Servet eindigde op de brandstapel (1553)
• In 1534 namen radicale anabaptisten of wederdopers de macht over in Münster. Wie zich niet liet dopen, moest de stad verlaten. Geld en privébezit werden - geïnspireerd op Hnd 2: 42vv afgeschaft. Op overtreding van de tien geboden stond de doodstraf. De leider, Jan Beukelszoon van Leiden, trouwde met 17 vrouwen.

Godsdienstoorlogen
De wens van koningen en leiders om hun volk te verenigen onder één geloof leidde in de 16-de en 17-de eeuw tot vele felle godsdienstoorlogen in Europa¹ waarbij tientallen miljoenen mensen omkwamen. Een begin van een oplossing kwam 1555 bij de godsdienstvrede van Augsburg. Daar werd de rechtsregel  'cuius regio, eius religio' (wiens gebied, diens godsdienst) afgesproken: de vorst of landsheer bepaalt of in zijn land het geloof Luthers of Rooms zou zijn. Wie zich niet in de godsdienst van de koning kon vinden, moest maar vertrekken naar een land waar de vorst voor de andere kerk had gekozen.

De koningen lieten zich steeds minder gezeggen door de Paus in Rome en de keizer in Wenen (Habsburgers) met als gevolg vele oorlogen. In 1648 kwam aan de 80-jarige (vrede van Münster) en de 30-jarige oorlog (vrede van Osnabrück) een einde waarbij de oude afspraak van Augsburg werd verruimd: niet alleen het  Katholicisme en Lutheranisme werden erkend, maar ook het Calvinisme. De beide verdragen samen heten ook wel de vrede van Westfalen.

Nederland
Voor ons land hield dat in, dat de Calvinistische stroming de officiële werd oftewel de bevoorrechte publieke kerk². Wie een andere kerkelijke richting aanhing - Rooms, Luthers, Remonstrants, Dopers enz - hoefde echter niet te vluchten naar het buitenland. Diens godsdienst werd getolereerd en hij mocht die ook beleven, zij het in schuilkerken.
Roomse kerken, kloosters waren in de 80 oorlogsjaren vaak al in bezit genomen door de Calvinistische opstandelingen. De overheid maakte dat 1651 officieel. Zo verloor de RKK haar bezittingen.
Twee honderd jaar later, bij de grondwetswijziging van 1848 (Thorbecke) werd de scheiding Kerk en Staat volledig doorgevoerd. Daarop besluit de Paus Pius IX van de ontstane vrijheid gebruik te maken en de bisschoppelijke hiërarchie in Nederland te herstellen (1853). Er kwamen vijf, later zeven bisdommen en er werden veel Roomse kerken gebouwd (architect Pierre Cuypers). De katholieken emancipeerden zich evenals andere levensbeschouwelijke groeperingen: de verzuiling begint. Voor de overheid zijn alle kerken en religies gelijk.

Wat is beter?
De genoemde voorbeelden maken duidelijk dat een theocratisch bestuur geen garantie is voor een goed, menselijk, vrij, rechtvaardig onderling samenleven, in vrede met andere volken. Het tegendeel is het geval: de onverdraagzaamheid is vaak groot. Vanwege het beroep op God, zijn woord en zijn wet is er geen ruimte om te relativeren. Daardoor gaat het niet meer om gewone politieke kwesties, maar om heilige. Die zijn het allerbelangrijkst, daar moet je veel, alles voor over hebben. Dat gaat al gauw gepaard met grote offers en bloedvergieten.
Met macht omgaan is moeilijk, en wanneer die macht zgn door God is verleend, is dat nog moeilijker. Dan wanen koningen en andere machthebbers zich boven alle kritiek verheven en verwachten ze blinde gehoorzaamheid en onderwerping van hun volk. Om die reden betreurt de Bijbel het, wanneer het volk Israël ook een koning wil, net als de omringende volken (1 Sam 8). Het alternatief, het volk geleid door God dwz door de profeet Samuël, had tot dan toe prima gewerkt. Maar eigenlijk is dat ook een vorm van theocratie geweest, die weliswaar goed uitpakte omdat Samuël en latere profeten als Jeremia geschikt waren voor hun taak. Maar er zouden ook valse profeten opstaan als Chananja en de koning adviseren.(Jer 28)
In een democratie gaat net zo goed van alles fout, maar de regering kan zich niet op iets goddelijks verhevens beroepen en zich onaantastbaar voor kritiek maken. Ze heeft de wil van het volk te doen en moet zich keer op keer verantwoorden. Om die reden is een democratie te verkiezen boven een theocratie.³

Christelijke politiek
Christelijke partijen in Nederland zien dat nu ook in. Ze staan geen van alle een theocratie voor. Ook de SGP niet meer: 'Met nadruk stelt de SGP dat de overheid mensen niet mag dwingen tot een (christelijk) geloof of tot een (seculiere) levensovertuiging, omdat geloof en dwang elkaar uitsluiten.' 
Helaas hebben de protestantse kerken hun geloofsbelijdenis op dit punt niet aangepast. In art 36 van de NGB valt te lezen  'Haar taak is niet alleen om zorg te dragen voor de openbare orde en daarover te waken. Ook om de kerkdiensten in stand te houden, en afgoderij, onjuiste godsdiensten en het rijk van de Antichrist weg te nemen en te vernietigen. De overheid moet de groei van het koninkrijk van Jezus Christus bevorderen en het evangelie overal ongehinderd laten verkondigen. Zodat iedereen God eert en dient, op de wijze zoals Hij dat in de Bijbel heeft bevolen.' 
Ik denk dat er niet veel christenen zijn, die dit de taak van de overheid vinden. Alleen met het eerste zinnetje - over de openbare orde - kan een christen volgens mij instemmen. Maar wat daarop volgt - over kerkdiensten in standhouden, onjuiste godsdiensten wegnemen en vernietigen, het koninkrijk van Jezus Christus bevorderen, het evangelie laten verkondigen? Dat kunnen geen overheidstaken zijn want de staat gebruikt wet en macht, dwang en straf, desnoods geweld om zijn doelen te bereiken. Dat zijn ongeoorloofde middelen als het om geloof gaat. Voor het in stand houden van kerkdiensten enz moeten gelovigen zelf zorgen en wel op een geweldloze manier. Want geloof is een zaak van hart en geweten, het kan niet afgedwongen worden. 

De andere christelijke partijen zien in de Bijbelse wetten geen grondslag voor een theocratie. Ze vinden in de Bijbel wel belangrijke waarden en normen die als uitgangspunt voor beleid en bestuur kunnen dienen.

• De CU wil dat binnen een democratisch bestel. Er is geen ruimte voor rechtstreekse invloed van religieuze leiders op de wetgevende macht. Er moet vrijheid van godsdienst zijn.⁴
• Het CDA wil geen theocratie, maar democratie. Het christelijke zit in de waarden waar de partij zich door laat leiden: solidariteit, rechtvaardigheid en rentmeesterschap.⁵

De CU lijkt over het algemeen wat socialer, radicaler dan het CDA.
In landen waar geen christelijke partijen zijn, zoals bv de USA, stemmen christenen op de grote partijen: Democraten en Republikeinen.  In ons land, met tientallen partijen⁶ stemmen christenen op SGP. CU, CDA maar ook op andere, zowel linkse, rechtse als middenpartijen. Uit deze spreiding blijkt de verdeeldheid van christenen. Het is niet mogelijk hen te verenigen voor een bepaald politiek beleid.

Islamisme
Islamisme of politieke islam is het streven naar theocratische, islamitische wereld, waarbij er geen scheiding is van moskee - staat. Er zijn twee bewegingen die dit ideaal nastreven: de Moslimbroederschap wil dit - naar eigen zeggen zonder geweld - bereiken. Het salafitisch Jihadisme is wel bereid geweld en terreur te gebruiken.
Democratische waarden als rechtvaardigheid, gelijkheid en het raadplegen van de bevolking zijn voor islamieten van groot belang. Sommigen menen dat islam en democratie verenigbaar zijn. In de praktijk is de invloed van de sharia (religieuze wetgeving) in de islamitische landen groot. Dat gaat ten koste van wat het volk wil, van minderheden, vrouwen en de vrijheid van godsdienst. De scheiding van kerk - staat is in de westerse wereld veel verder doorgevoerd dan de scheiding van moskee - staat in de islamistische wereld. Al zijn ook daar de verschillen groot: van niet of nauwelijks (zie hierboven: Iran en Saoedi Arabië) tot gematigd (bv Pakistan) en seculier (Turkije) Indonesië, het land met de meeste moslims, is een democratie met een bijzondere vorm van vrijheid van godsdienst: iedere burger is verplicht een keus te maken uit een van de zes godsdiensten, atheïsme is niet toegestaan

Zionisme?
Het zionisme is in oorsprong een vooral seculiere beweging. Het streeft niet naar een theocratie, maar naar een veilig land voor het Joodse volk. Het is eerder etnisch nationalististisch te noemen. Er zijn uiteraard ultra orthodoxe Joodse groeperingen die een theocratisch bestuur wensen: meer invloed van de Rabbijnen op bestuur en wetgeving. Tot nu toe beperkt die invloed zich tot zaken mbt huwelijk en echtscheiding. Israël is een democratie met een volksvertegenwoordiging (de Knesset). 


-----
¹ Al waren er ook andere dan religieuze motieven in het spel zoals opvolgingskwesties, geld en dan konden protestanten en katholieken gezamenlijk optrekken
² Zo besloot men op de Grote Vergadering, 1651. De naam van die kerk: de Nederduits Gereformeerde Kerk, vanaf 1816: de Nederlands Hervormde Kerk
³ Democratie is, naar een uitspraak van Churchill de minst slechte regeringsvorm: 'Vele regeringsvormen zijn uitgeprobeerd en zullen worden uitgeprobeerd in deze wereld van zonde en ellende. Niemand pretendeert dat democratie perfect of alwetend is. Inderdaad, heeft men gesteld dat democratie de slechtste regeringsvorm is, maar dan toch met uitzondering van al die andere vormen die van tijd tot tijd zijn uitgeprobeerd.' (11 nov 1947 in het 'House of Commons')
⁴ De CU is in 2000 ontstaan uit de fusie GPV en RPF
⁵ Het CDA is voortgekomen uit de fusie van ARP, CHU en KVP (1980)
⁶ Er deden 27 (!) partijen mee aan de tweede Kamerverkiezingen van 2025, 15 kregen een of meer zetels in het parlement.