Politieke Idealen

Een stukje geschiedenis
Het ene volk voelt zich vaak beter dan het andere. In de Oudheid noemen de Grieken zichzelf Hellenen en de andere volken barbaren, dwz onverstaanbare brabbelaars die de Griekse taal niet machtig waren. In de geschriften van de Bijbel zien de Joden zichzelf als een uitverkoren, heilig volk. De andere volken noemen ze gojiem, dat we het beste met volkeren vertalen. Dus niet met heidenen, want daarin klinkt een negatief waardeoordeel mee dat in gojim niet zit. Wij bespreken hier het nationalisme in West Europa van de 19-de en 20-ste eeuw.

Op het eind van de 18-de eeuw zijn de burgers in Frankrijk klaar met het koningshuis; ze beginnen zich een volk te voelen. Het idee van een natiestaat wint aan populariteit. Het leidt tot de Amerikaanse Onafhankelijkheidverklaring (1776), de Franse revolutie (1789) met de verklaring van de rechten van de mens en de burger  en de opkomst van het nationalisme in Europa: de idee dat niet de koning, maar het volk (natio = volksstam) de basis vormt voor een land (volkssoevereiniteit) en dat de wetten uitdrukking horen te zijn van de algemene wil van het volk.¹

Uiteraard waren de tegenkrachten (bourgeousie, adel) groot. In 1815 werden veel hervormingen teruggedraaid. Maar de geest was uit de fles. In 1830 wordt België onafhankelijk van Nederland. In 1848 komt het in vele Europese landen tot opstanden. Opnieuws zijn die geen onverdeeld sucees maar burgers bleven geboeid door het nationalisme. Dan zet het nationalisme door. Het enorme Habsburgse Rijk valt 1867 uiteen in een dubbelmonarchie Oostenrijk-Hongarije. 1870 komt met de inname van de kerkelijke staat Rome de natiestaat Italië tot stand. Een jaar later vormt Bismarck uit uit de vele Duitse koninkrijken ‘het Duitse Rijk’.
Na de eerste Wereldoorlog (1914 – 1918) ontstaan er nog meer natiestaten omdat dan Duitsland, Rusland, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk uiteen vallen. In deze chaotische periode ontstaan extremere vormen van nationalisme: het fascisme en nazisme. Een andere reactie op de chaos van die tijd is het communisme, dat zeer vijandig staat tegenover fascisme en nazisme (en omgekeerd).

Kern
Niet de koning (onder God), maar het volk vormt de basis voor een land. Volk is wat anders dan de mensen, de burgerij of de meerderheid etc. Volk heeft hier de betekenis van volksstam (Lat natio) = een grote groep (stam) mensen die zichzelf als een geheel zien want

• ze wonen samen in een eigen gebied wonen: een staat met een eigen bestuur, rechtspraak, leger.
• ze geloven dat ze samen een gemeenschappelijke cultuur delen: taal, waarden en normen, gewoontes, religie, gedeelde geschiedenis.

Kenmerken
De voornaamste kenmerken van het nationalisme zijn:

• Zelfbeschikking: Het idee dat elk volk het recht heeft op een eigen staat met zelfbestuur, vrij van externe inmenging. 
• Identiteit: Alle bewoners worden geacht met elkaar verbonden te zijn op bais van een gedeeld verleden en de gemeenschappelijke taal, gewoontes en tradities. Soms is die eenheid er als vanzelf vanwege de gedeelde cultuur (etnisch nationalisme). Wanneer de eenheid er niet is, kan de staat proberen de eenheid te realiseren door de andere volken te assimileren. Dit zgn staatsnationalisme is een belangrijke hindernis op weg naar Europese eenwording.
• Verbondenheid: de burgers voelen een diepe verbondenheid met elkaar, hebben een grote waardering voor hun land en vinden dat ze daar veel over moeten hebben, bv dienstplicht.
  • een milde vorm is het patriottisme: bv de Oranjegekte bij sportwedstrijden
  • een overdreven vorm is het chauvinisme: het eigen volk superieur vinden.
• Romantisering: de verbondenheid wordt gevoed door een sterke idealisering van het verleden: de 80 jarige oorlog als een hoogtepunt van 'de vaderlandsche geschiedenis'. Premier Balkenende vond de VOC-mentaliteit aanbevelenswaardig.