Meditaties

De vijfde zaligspreking¹
(zie ook algemene inleiding op zaligsprekingen)

1: Lectio - wat staat er wel en niet?

Dit is de eerste van de vier zaligsprekingen waarin het niet om een probleem of tekort (bv armoede, verdriet) van Jezus' volgelingen gaat, dat opgelost moet worden, maar om iets dat zij over hebben, een surplus waarvan zij met anderen delen kunnen. Na het rijtje van de vier lijdenden (Mat 5: 3 - 6) is dit het rijtje van vier doeners (Mat 5: 7 - 10).


2: Meditatio – overwegingen

Barmhartigheid is in de Bijbel meer dan een warm gevoel van liefde en medelijden, het is altijd ook verbonden met bijbehorende helpende handelingen. Kortom: zich liefdevol over iemand ontfermen.
Het Hebr woord voor barmhartigheid is rachoem, verwant met moederschoot (rechem). Het duidt op sterke gevoelens van liefde, zorg, medelijden die je diep van binnen voelt. 
Barmhartig is een van de woorden die het wezen van God aangeven. (Ex 34: 6)
De daden die de HERE aan zijn gevoelens verbindt zijn oa de bevrijding uit Babel, (Jes 49: 10; Jer 30: 18) en vergeving (Ps 51: 3v)
Barmhartig, barmhartigheid, barmhartigheden zijn woorden die in het OT praktisch nooit voor mensen gebruikt. Dat Jezus dat wel is gaan doen, is opvallend. Gaan zijn volgelingen weer een beetje op God lijken² en barmhartig zijn?

Voor wie?
Jezus’ volgelingen zijn mensen die medelijden voelen en wat aan de nood van anderen proberen te doen. Barmhartig (Gr éleèmoon)³ zijn is meer doen dan de wet, de regel, de gewoonte, het gezonde verstand voorschrijft. Daarom komen – in de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan - de priester en de leviet niet tot hulp aan de gewonde reiziger. Zij zijn misschien bang dat de rovers nog in de buurt zijn, of dat ze zich verontreinigen, of te laat thuis zijn, of dat het geld kost. De Samaritaan heeft misschien ook wel zulke overwegingen, maar hij doet er niets op. Hij luistert naar de stem van zijn gevoel. Hij raakt met ontferming bewogen (esplagchnisthè Luc 10: 33)⁴ en helpt de gewonde man, verzorgt zijn wonden, brengt hem naar een herberg en betaalt de rekening.

Een merkwaardige belofte
In deze wereld kunt je beter voorzichtig zijn dan barmhartig. Want wie barmhartig is, moet offers brengen. Hij loopt het risico dat er misbruik van zijn goedheid wordt gemaakt. Zal een harde, onbarmhartige opstelling je niet meer opleveren?
Toch spreekt Jezus de barmhartigen zalig. Juist omdat medelijden hebben met de mensen om je heen veel van je vraagt. Wie in de oorlog onderduikers in huis nam, liep grote risico’s. Wie nu mantelzorger is maakt heel wat van zijn tijd en energie op voor een ander. Het kan je geld kosten, je kunt er moe van worden, je goede bedoelingen kunnen verkeerd over komen. Jezus belooft dat hun barmhartigheid bewezen zal worden. De passieve vorm met worden wijst erop, dat God hun barmhartigheid zal bewijzen.
Om wat voor weldaden gaat het dan? God kan kracht geven zodat het vlammetje van de liefde in je niet dooft. Inzicht. Hulp uit onverwachte hoek. Ook: vergeving voor wat er niet goed gaat. Maar het gaat nog verder. Dat zien we aan Jezus.
Daartegenover: deze barmhartigheden gaan voorbij aan de onbarmhartigen. Wee de mensen die zich keihard opstellen en niet naar een ander omzien. God zal zich niet over hen ontfermen.

Jezus
Jezus brengt Gods barmhartigheid in praktijk. Hij weet van regels, maar op sabbat geneest hij een verlamde (Mc 2: 1 - 12). Hij weet zich geroepen tot het volk Israël, maar laat zich verbidden door een buitenlandse vrouw (Mat 15: 21 - 28). Hij is onschuldig, maar geeft zich voor zondaars (Mat 20: 28). Hij is helemaal afgestemd op de stem in zijn hart. Hij is de barmhartige bij uitstek.

Wanneer?
* Toen
Rond Jezus ondervinden allerlei mensen hoe God in Jezus naar hen omziet en hun barmhartigheid bewijst.

* Pasen
De zaligspreking komt voor Jezus uit: Hij heeft Gods barmhartigheid ondervonden op de Paasmorgen, als God hem terugroept uit het rijk van de dood.

* Ooit
Zoals God Jezus barmhartigheid heeft bewezen door hem uit de dood op te wekken, zo geloven en hopen zijn volgelingen, dat God hen, op het eind van alles, barmhartigheid zal bewijzen. Ze zien uit naar Gods nieuwe wereld, naar het eeuwige leven dat hen ten deel zal vallen.

* Vandaag en morgen
Als gelovigen elkaar en anderen barmhartigheid bewijzen, gaat deze zaligspreking ook enigszins in vervulling. Dat is dan ook de opdracht aan volgelingen van Jezus:

• Ten slotte, weest allen eensgezind, medelijdend, hebt de broeders lief, weest barmhartig en ootmoedig (1 Pe 3: 8 NBG)
• Weest barmhartig, gelijk uw Vader barmhartig is. (Luc 6: 36 NBG51)
• Maar weest jegens elkander vriendelijk, barmhartig, elkander vergevend, zoals God in Christus u vergeving geschonken heeft. (Ef 4: 32 NBG51)

3: Oratio – een gebed

Here Jezus,

Er is zoveel leed in de wereld
zoveel groot verdriet onder mensen
Wat kan een enkeling daartegen uitrichten?

Wat is barmhartigheid
meer dan een druppel
op de gloeiende plaat?

Of is het de boze
die me wil doen geloven
dat alleen wat groot is en sterk 
iets kan bereiken in deze wereld?

Ontferm U over mij.
Zie naar mij om,
en houd mij staande
Geef me van uw goede Geest

Doe mij geloven,
dat elk hartelijk gebaar,
hoe klein ook maar,
er toe doet,
en elk liefdevol woord
ook het eenvoudigste
meetelt.


4: Contemplatio - verstillen
De gedachte komt in mij op: dat ik me minder machteloos zal voelen door me aan te sluiten bij een diaconie, wereldwinkel, inloophuis etc om samen met anderen werk te maken van barmhartigheid.


-----
¹ μακάριοι οἱ ἐλεήμονες, ὅτι αὐτοὶ ἐλεηθήσονται. (NA28)
² Een mens is immers geschapen naar het beeld van God (Gen 1: 26v). Door de zonde is dat beeld verwrongen geraakt. Door Jezus te volgen komt dat geleidelijk aan weer enigszins goed.
³ Onze woorden aalmoes en aalmoezenier zijn daaraan verwant.
⁴ In het Grieks van het NT is er net als in het Hebr va n het OT een verband tussen emotie die je van binnen voelt en je ingewanden: ‘met ontferming bewogen worden’ (esplagchnisthè Luc 10: 33) en ingewanden (splagchna) Hnd 1: 18)