Bijbelse Verhalen en Thema's

Vergeleken met Luc¹ 
De zaligsprekingen bij Mat hebben een parallel in Luc 6. Wel zijn er grote verschillen:

• Mat heeft 9 x zalig, Luc 3 x.
• Luc heeft 4 wee spreuken, Mat geen
• Luc is materieel van aard: letterlijke armoede, honger. Mat heeft een meer psychologisch en moreel accent: armen van geest, honger naar gerechtigheid. Zo ook in de zaligsprekingen die Luc niet heeft.

Opbouw
De zaligsprekingen bestaan uit twee helften. In de eerste wordt een groep mensen aangesproken. In de tweede helft wordt hun iets moois beloofd.

Omlijsting
De eerste acht zaligsprekingen horen bij elkaar (vers 3 - 10)

• De eerste en achtste lopen allebei uit op: want voor hen is het koninkrijk van de hemel. Daarmee omlijst Mat dit gedeelte (inclusio, enveloppe-structuur)
• Elke eerste helft is kort en heeft na zalig/gelukkig (Gr makarios) niet het werkwoord zijn. Maw dat deel is een nominale zin.
• Elke tweede helft is kort en wijst op iets in de toekomst.
• De negende wijkt af omdat de eerste helft veel langer is en met jullie zijn begint (geen nominale zin). De tweede helft is eveneens veel langer en bevat een verwijzing naar vroeger (de profeten)

Klemtoon
In het Grieks hoef je het persoonlijk voornaamwoord niet te noemen. Laat een schrijver het achterwege, dan ligt het accent op het werkwoord, op wat er gebeurt of gaat gebeuren. Bv paraklèthèsontai = (ze) zullen vertroost worden, of ze zullen vertroost worden.
Vermeldt de schrijver wel het persoonlijk voornaamwoord, dan doet hij dat om daar de nadruk op te laten vallen. Bv autoi paraklèthèsontai = zij zullen vertroost worden (en niet anderen). Zo heeft Mat dat gedaan in de eerste acht zaligsprekingen.

Passief
In de vertaling van vers 4. 6. 7. en 9 staat ‘zullen worden’. Het is de weergave van een Griekse werkwoordsvorm (stam + thèsontai). De passieve vorm met worden geeft aan, dat God de betreffende handeling verricht. Deze dingen zijn niet het resultaat van menselijke inspanning. Dan zou het allemaal onzeker zijn. God zorgt ervoor. Het staat vast.
Dat is uiteraard ook wat vers 5 (beërven) en 8 (zien) bedoelen. Het is God die de aarde aan de zachtmoedigen geeft. Het is God die zich toont aan de reinen van hart. Wie anders zou daarover gaan?
In vers 3 en 10 (voor hen is het koninkrijk der hemelen) is het uiteraard de Koning die de armen van geest en de vervolgden in zijn koninkrijk welkom heet. Wij vechten ons daar niet binnen.
Vers 11 (groot loon in de hemel) veronderstelt, dat het God is die beloont; wij betalen niet aan ons zelf uit.

Vertaling
Een en ander leidt tot de volgende vertaling van Mat 5: 3 - 12

3 Gelukkig de armen van geest / nederigen van hart, want van / voor hen is het koninkrijk van de hemelen.
4 Gelukkig de treurenden, want zij zullen getroost worden.
5 Gelukkig de zachtmoedigen, want zij zullen de aarde beërven.
6 Gelukkig wie hongeren en dorsten naar de gerechtigheid, want zij zullen verzadigd worden.
7 Gelukkig de barmhartigen, want hun zal barmhartigheid bewezen worden.
8 Gelukkig wie zuiver van hart zijn, want zij zullen God zien.
9 Gelukkig de vredestichters, want zij zullen kinderen van God genoemd worden.
10 Gelukkig wie vanwege de gerechtigheid vervolgd worden, want voor hen is het koninkrijk van de hemelen.
---
11 Gelukkig zijn jullie wanneer ze – vanwege Mij - jullie uitschelden, vervolgen en (liegende) allerlei kwaad van jullie spreken. 
12 Verheugt jullie en juicht, want jullie loon (is) groot in de hemel; zo immers vervolgden ze vóór jullie de profeten.

Voor een bespreking van de afzonderlijke verzen, zie Meditaties.

De mensen
De negen groepen mensen worden als volgt omschreven:
Vers 3 - 10: de armen van geest / nederigen van hart, de treurenden, de zachtmoedigen, die hongeren en dorsten naar de gerechtigheid, de barmhartigen, die zuiver van hart zijn, vredestichters, die vanwege de gerechtigheid vervolgd worden.
---
Vers 11 jullie die omwille van Mij worden uitgescholden, vervolgd en van allerlei kwaad beschuldigd.

Wie zijn deze mensen? Als Jezus deze uitspraken doet, zijn er niet alleen de twaalf discipelen maar ook veel volksmenigten uit alle delen van het land en zelfs van daarbuiten (Mat 4: 25 – 5: 1). Het zijn mensen die ergens mee zitten. Ze hopen dat Jezus hen zal helpen. Het is niet dus zomaar nieuwsgierigheid of sensatiezucht die hen drijft. Ze zijn er ook niet om Jezus op een uitspraak of handeling te betrappen en vervolgens aan te klagen. Het gaat niet om neutrale belangstellenden of kwaadwillende tegenstanders.
Mat had kunnen zeggen dat ze naar Jezus waren toegekomen, maar hij schrijft dat ze hem gevolgd waren (Gr akoloutheoo). Dat wijst op navolging. Het gaat om mensen met een klein of groot geloof.

Mat heeft als elke schrijver zijn lezers in gedachten. Hij wil zo schrijven dat ze het begrijpen en in hun geloof bijgestuurd, verrijkt, bemoedigd en aangevuurd worden. Zijn lezers moeten we in Syrië Antiochië +/- 75 nC zoeken. Daar hebben de volgelingen van Jezus het zwaar te verduren vanwege hun geloof dat hij de Christus is, de Zoon van God (Mat 8: 29; 16: 16 en 26: 63v) en de consequenties die ze daaraan verbonden. Ze hadden geweigerd mee te doen aan de Joodse opstand tegen de Romeinen. De lezers van Mat kunnen zich in elk van de eerste acht zaligsprekingen herkennen. De negende, vers 11 lijkt wel speciaal voor hen geschreven: jullie, in moeilijkheden vanwege je geloof in mij...verheugd je, je loon is groot in de hemelen. (Zie ook Mat 10)

Dit vers vormt de verbinding met wat volgt: jullie zijn het zout der aarde, jullie zijn het licht wereld.

Het beloofde
Zo wordt het beloofde omschreven:
Vers 3 - 10: het koninkrijk van de hemelen, getroost worden, de aarde beërven, verzadigd worden, barmhartigheid bewezen worden, God zien, kinderen van God genoemd worden, het koninkrijk van de hemelen.
---
 Vers 11 een groot loon in de hemel

We vinden dus allerlei omschrijvingen die op het eerste gezicht zelfs tegenstrijdig over komen. Zo heeft vers 5 de aarde beërven, maar in vers 3 en 10 gaat het om welkom zijn in het koninkrijk der hemelen.
Voor Mat en zijn lezers ligt hier echter geen tegenstelling. Zoals het in de zaligsprekingen niet om negen verschillende groepen mensen gaat, maar om de ene groep volgelingen van Jezus, zo gaat het ook niet om negen verschillende beloften, maar om één, te weten Gods nieuwe wereld. Dat Mat er negen keer over spreekt, is omdat de volgelingen van Jezus zich verbijzonderen: er zijn er die treuren, anderen zijn opvallend zachtmoedig, weer anderen barmhartig enz. Dan is ook die ene toekomst van Gods nieuwe wereld te verbijzonderen in troost, het beërven van de aarde, barmhartigheid ondervinden enz.  

Wanneer?
Wanneer zal God aan de volgelingen van Jezus het beloofde geven? Het meest voor de hand liggend is: op het einde der tijden, bij de komst van de Mensenzoon (Mat 24). Dan zullen de rechtvaardigen deel krijgen aan het koninkrijk dat al vanaf de grondlegging der wereld voor hen bestemd was (Mat 25: 34), het eeuwige leven (Mat 25: 46).
Maar het Koninkrijk der hemelen is niet alleen iets toekomstigs, het is op een bescheiden manier ook al aanwezig > Mat 12: 28. Johannes de Doper krijgt te horen wat er allemaal rond Jezus gebeurt: hij is de Messias, de messiaanse tijd is begonnen, het koninkrijk begint door te breken (Mat 11: 2 – 6). Dat klinkt vooral door in de belofte ‘van / voor hen is het Koninkrijk der hemelen’ (vers 3 en 10)

-----
¹ De zaligsprekingen bij Mat en bij Luc

SQE 51, 78    VBS 25, 99