Meditaties

De eerste zaligspreking¹
(zie ook algemene inleiding op zaligsprekingen)

1 - Lectio: wat staat er wel en niet?
 

NBG51	NBV21	WV12
Zalig de armen van geest	Gelukkig wie nederig van hart zijn	Gelukkig die arm van geest zijn
want hunner is het koninkrijk der hemelen.	want voor hen is het koninkrijk van de hemel.	want hun behoort het koninkrijk der hemelen.

2 - Meditatio: overwegingen

Wie?
De vertaling 'armen van geest' (NBG51 en WV12) is de letterlijke vertaling van de Griekse tekst (ptoochoi tooi pneumati). Deze vertaling is niet zo gelukkig want suggereert ten onrechte dat het om mensen met een verstandelijke beperking gaat. De nieuwe vertaling 'nederigen van hart' (NBV21) roept echter weer andere ongewenste associaties op, nl van mensen die heel erg bescheiden zijn. Wat betekenen deze woorden dan wel?
Arm (Gr ptoochos) is de mens die gebukt gaat, bedelt en straatarm is. Het woord staat in verband met ptoossein = bukken, zich klein maken. Zo noemt Luc 6: 20b de arme in zijn eerste zaligspreking en Jak 2: 5 lijkt daar een echo van. Maar Mat schrijft dus 'armen van geest'. Hij beseft beter dan Luc dat armoede wat met je doet: het heeft z'n weerslag op je geest, je hart, je ziel, je gemoed. De arme voelt zich in zijn binnenste ellendig. 

Wat dat betreft sluit Mat aan bij het OT dat wel eens spreekt van gebrokenen van geest of van een verbrijzeld hart. In Jes 57: 15, Jes 61: 1 - 3 Ps 34: 19 staan zulke uitdrukkingen als synoniemen naast elkaar. Met nederigen van hart zijn mensen bedoeld met een groot probleem (een vorm van armoede) + een murw geslagen ziel. Zo iemand is helemaal op 'God' aangewezen. God zal zich over uitgerekend over hen ontfermen, zegt Jezus. Niet over de mensen die het goed hebben, zorgeloos leven, die zich sterk en gelukkig voelen omdat hen alles lukt, maar over de mens die bijna geen leven meer heeft.² Vgl Mat 25: 31 - 46 >  de gelijkenis van de schapen en de bokken.
Een voorbeeld uit het OT is Hanna, ze noemt zichzelf 'arm en gering' niet omdat ze geen huis of eten heeft, maar omdat ze kinderloos is. Als haar gebed verhoord wordt, krijgt ze een zoon Samuël. Dan zingt ze Hij (de HERE) heft de geringe op uit het stof, Hij heft de arme omhoog uit het slijk (1 Sam 2: 8). Woorden die we terug vinden in Ps 113: 7. Als God, zo komt ook de messiaanse koning op voor de armen en geringen Ps 72: 13. Het is wat de goden niet doen: Ps 82: 3v.

Misschien bedoelt Mat zelfs wel dat de arme zich niet enkel ellendig voelt, maar in zijn kwetsbaarheid en nood gelooft en voelt dat Gods Geest hem op de been houdt (met geestkracht). En/of hem leidt als er geen uitkomst lijkt te zijn (met hulp op het kritieke moment). Vast zijn er armen die geestkracht ervaren en/of iets van leiding ontdekken en daarom volhardend proberen hun moeilijke weg te gaan.³ 

• Het is in elk geval opvallend dat Mat hier niet van hart (Gr kardia) of ziel (Gr psuche) spreekt, maar het woord pneuma (= geest) gebruikt, dat behalve op de geest van een mens ook op Gods Geest kan wijzen. Het kleine beetje geest dat de arme nog heeft is Gods Geest in hem. In het OT vallen Gods Geest en menselijke wel vaker samen, zie bv Ps 51: 12 - 14
• Daarbij past het opvallende gegeven dat deze zaligspreking (evenals de achtste) in de tegenwoordige tijd staat: voor de armen van geest is (Gr estin) het Koninkrijk der Hemelen. Maw deze dingen (geestkracht, leiding) spelen zich nu al op deze wereld af. Zij het dat de volledige vervulling iets blijft voor toekomst.⁴
   

De belofte
Jezus feliciteert de arme natuurlijk niet met zijn honger en gebrek. Jezus' God wil mensen van hun onheil bevrijden om hen tot hun recht te laten komen. Jezus prijst de arme gelukkig omdat dat gaat gebeuren. Er komt een keer in het lot van de arme: voor hem (en dus niet voor...)⁵ is het koninkrijk der hemelen. In 'Gods' nieuwe wereld is plaats voor hem die arm is, zowel naar lichaam als naar ziel.

Wanneer?
Rond Jezus laat de nieuwe wereld zich zelfs al enigszins zien en later, in de jonge kerk, delen de gelovigen hun bezit zodat niemand gebrek lijdt (Hnd). Dat maakt deze en de andere zaligsprekingen geloofwaardig: het is veel meer dan 'stil maar, wacht maar, alles wordt nieuw'. Het is geen zoethoudertje; het nieuwe is bezig te komen. Dat is voor de arme troost want hij is gezien ipv genegeerd, en gewaardeerd ipv afgeschreven. Het is voor de arme ook aanmoediging (houd vol) en voor de niet-armen aansporing (kom, help mee).

Jezus
Degene die deze dingen zegt, is niet iemand die langs de zijlijn staat en makkelijk praten heeft. Rond Jezus begint 'Gods' Rijk al door te breken. Hij heeft er zelfs zijn leven voor over, dat het voorgoed aanbreekt.
Door zich helemaal weg te schenken is hij zelf de nederigste van hart, de armste van geest bij uitstek geworden.


3 - Oratio: een gebed

Heer Jezus,
Wat geld en goed betreft ben ik niet arm,
maar arm van geest,
radeloos van zorgen,
uitgeput en moe,
dat was ik meer dan eens.

Als ik aan die tijden terug denk,
neemt die trieste vermoeidheid
weer bezit van mij.
Hoe zou ik de rampen van toen vergeten?

U feliciteert mij,
zegt me het koninkrijk der hemelen toe.
Moet ik daar blij mee zijn?
Want Koninkrijk of niet,
het onheil kan ieder moment opnieuw toeslaan.

Wat mij hielp waren deskundige dokters,
toegewijde verpleegkundigen
vrienden verdrietig met mij
mensen zonder grote verhalen.

Of was daarin het koninkrijk der hemelen,
uw bescheiden invloed 
op mensen en gebeurtenissen?


4 - Contemplatio: verstillen

In de verstilling wordt me duidelijk dat het toegezegde koninkrijk der hemelen iets voor dit leven is. Het is het goede dat we de murw geslagen mens kunnen bewijzen: liefdevolle aandacht, belangeloze hulp, deskundigheid, geld en goederen enz. Het is de barmhartigheid waar de nederigen van hart recht op hebben, de gerechtigheid die de armen van geest weer opricht. De ene keer heb ik die te bieden. Een andere keer heb ik die zelf nodig. Dat inzicht stopt vandaag mijn onrustige vragen; mijn ziel vindt iets van vrede.

-----
¹ Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστιν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.  (NA28)
² Om die reden is ook wel eens gedacht dat de arme van geest = de mens diep doordrongen van zijn zonde, schuld en onwaardigheid. Maar gezien het verband met de andere acht parallelle zaligsprekingen - die geen van alle over zondaars en schuld gaan - ligt dat niet voor de hand. 
Bij armen van geest / nederigen van hart zou je ook kunnen denken aan mensen met een groot verdriet. Maar die worden in het volgende vers als aparte groep 'treurenden' genoemd. Met armen van geest / nederigen van hart zal een andere groep bedoeld zijn: de mensen die het aan iets heel belangrijks ontbreekt naar lichaam en ziel.
³ In het Jodendom van die tijd was 'arm' een eretitel voor de rechtvaardige, vrome mens die zijn zware, door God opgelegde weg, zonder te protesteren aanvaardt.
⁴ De andere zaligsprekingen hebben zullen worden. Dan ligt het accent voluit op de toekomst, de dag dat de Zoon des Mensen komt om Gods nieuwe wereld te brengen (Mat 24).
⁵ De niet-armen van geest hebben hun vertroosting al (Mat 6: 2 en de wee-spreuken Luc 6: 24 - 26).