Films

Achtergronden (1949)
De film gaat terug op een historische gebeurtenis in New York 1949. Een Hongaarse immigrant, de fotograaf Sternberger neemt de metro en ontmoet daar een Hongaarse Jood die de concentratiekampen heeft overleefd en zijn vrouw is kwijt geraakt. Hij waant haar dood. Sternberger herinnert zich, dat een paar maanden eerder hij een Hongaarse vrouw heeft gesproken die hem een vergelijkbare geschiedenis vertelt en die haar man heeft verloren. Sternberger brengt de twee met elkaar in contact. Zo vinden een man en een vrouw elkaar na de oorlog door een toevallige ontmoeting weer terug. In Readers Digest van mei 1949 schrijft journalist Paul Deutschmann (1915 - 2002) over deze dingen.¹

Holiday Song (1952)
Scenarioschrijver Paddy Chayefsky werd gevraagd er een bewerking voor TV van te maken. Hij werkt het verhaal om tot een script waarbij hij wat veranderingen doorvoert om het voor de kijkers boeiender te maken. Zo maakt hij van de fotograaf Sternberger een Joodse voorzanger die zijn geloof aan God kwijt raakt vanwege het lijden van mensen en de waarom-vragen die dat oproept. Sternberger vindt dat hij als ongelovige niet meer voorzanger kan zijn in de synagoge. 
De tv-film kreeg de titel Holiday Song² en werd uitgezonden september 1952. De titel wijst op de voorzanger en zijn zingen op de eerste dag van het nieuwe jaar.

Ein Zug nach Manhattan (1980)
Een Duitse tv-verfilming op basis van hetzelfde script³ werd 1980 gemaakt door regisseur Rolf von Sydow. met in de hoofdrol Heinz Rühmann als de cantor Leon Sternberger. De opnamen voor Ein Zug nach Manhattan⁴ duurden een week en vonden plaats 1980, in New York. Op 8 maart 1981 zond de ZDF de film uit, een jaar later, 6 juni 1982 de VPRO in Nederland. De film is op internet te vinden. NB: de eerste ruim 2 minuten zonder geluid, daarna wel.

Nicht Esther die bij Leon Sternberger in huis woont (Long Island, New York), bemerkt dat haar oom niet meer zichzelf is. Hij ligt al dagen lusteloos op bed Hij is God kwijt vanwege het lijden in de wereld. Ze roept de Schammes (koster van de synagoge) meneer Rosen  erbij. Hij geeft Sternberger de raad om in Manhattan rabbi Markus op te zoeken om zijn geloof terug te vinden.
Sternberger volgt het advies op, maar heeft nog nooit met de metro gereisd. Hij vraagt de stationschef naar de metro voor Manhattan. Die brengt hem echter in de verkeerde metro: naar Brooklyn. In de metro treft hij een jonge vrouw uit Utrecht, een overlevende van de concentratiekampen, die op 22 dec 1942 haar twee kinderen is kwijtgeraakt en haar man.
Als Sternberger de volgende dag opnieuw probeert in Manhattan te komen, stuurt dezelfde stationschef hem opnieuw naar Brooklyn. Nu treft hij in de metro een Joodse man die hem zijn geschiedenis vertelt. Hij noemt dezelfde datum. Het blijkt de echtgenoot te zijn van de vrouw die Sternberger een dag eerder gesproken heeft. Hij brengt ze met elkaar in contact.

Als Leon Sternberger de stationschef er op aanspreekt, dat deze hem tot twee keer toe naar de verkeerde metro heeft gebracht, blijkt deze er heel anders uit te zien. Hij ontkent zelfs dat hij de afgelopen dagen Sternberger heeft gesproken. En een andere stationschef is er naar zijn zeggen niet.
Sternberger moet denken aan een uitspraak van een profeet: Je zult Hem (God) vinden in de meest onwaarschijnlijke kleding op de meest onwaarschijnlijke plaatsen. God was in de stationschef op het metrostation en heeft Sternberger in deze dingen gestuurd en door hem twee mensen weer gelukkig gemaakt. Zo vindt Sternberger zijn geloof in God terug, zonder rabbi Markus van Manhattan gesproken te hebben. Nog net op tijd. Want het Joodse nieuwjaar wacht en dan moet hij voorzanger zijn.

Binnen de film is er een aparte verhaallijn van nicht Ester bij wie Sternberger in huis woont. Ze is 35 en nog alleen maar krijgt door bemiddeling van ene Mrs Hardy toch kennis aan een man. Dit zijspoor brengt wat lucht en humor en voorkomt dat deze serieuze film te zwaar wordt.

Rühmann zei in een interview dat hij het draaiboek al bijna 30 jaar kende en dat hij deze film wilde maken vanwege de actualiteit: oorlogen, honger, ontvoeringen en steeds meer mensen die aan God twijfelen. De film is een manier om de mensen over het geloof te laten nadenken.

Een belangrijke uitspraak die drie keer in de film terugkomt is „Und du sollst ihn erkennen in den seltsamsten Kleidern und an den seltsamsten Orten.“ De profeet Zacharia zou dat gezegd hebben, maar de uitspraak is daar niet te vinden en evenmin elders in de Bijbel.⁵ 
Een christen zou bij deze profetische woorden allereerst aan Jezus denken. Want een mens zonder kleding op Golgota aan een kruis, dat is wel het allerlaatste hoe en waar je God verwacht aan te treffen.

Beoordeling
Dat Sternberger z’n geloof aan God verloor is zeer te begrijpen. Er is zoveel menselijk lijden, hoe kan God dat aanzien? Waarom doet Hij er niets aan? Maar dan blijken twee mensen, die in de oorlog uit elkaar waren geraakt en alle familie hadden verloren, elkaar weer te vinden aan de andere kant van de wereld. Dat is al zeer uitzonderlijk. En dat dankzij Sternberger - onwetend en met heel andere dingen bezig – die per ongeluk in de 'goede' metro, op het juiste moment terecht komt. Dat is wel heel toevallig. Te mooi om waar te zijn? Maar deze dingen zijn echt gebeurd!

Wie destijds het artikel van Deutschmann over deze geschiedenis las, moest zelf invullen of het puur een toevallige samenloop van omstandigheden was, of dat deze dingen op een wonderlijke manier door God waren geleid. Chayefsky kiest voor een gelovige duiding en maakt die duidelijk door er enkele fictieve elementen aan toe te voegen:

• De rol van de stationschef, die Sternberger twee keer in de verkeerde metro zet. Later blijkt hij onvindbaar, zelfs niet te bestaan. Of bestond hij alleen in de beleving van Sternberger?
• Het profetenwoord over God die je op de meest onverwachte plekken kunt tegenkomen in de meest onwaarschijnlijke kleding.
• De voorzanger Sternberger ziet achteraf dat God zelfs op een metrostation verkleed als een stationschef op een positieve manier bij mens en wereld betrokken is.

Chayefsky laat de kijker minder vrij dan Deutschmann zijn lezers, maar zonder opdringerig te worden. Wie de film heeft gezien, moet toch voor zichzelf bedenken, of dit de manier is, waarop we Gods betrokkenheid bij mensen en zijn invloed op de wereld kunnen, moeten voorstellen. Krijgen we door dit verhaal weer het vertrouwen in het leven terug en misschien ook het geloof dat achter de schermen, in het verborgene God voor ons zorgt?

Dat zal voor velen niet gaan als ze daarbij het klassieke beeld van een Almachtige God die alles regelt en bestuurt, in gedachten hebben. Want dan vraag je jezelf direct af, waarom God, als Hij zo minutieus de geschiedenis bestuurt dat deze twee mensen elkaar terug vinden, het moorden in de tweede Wereldoorlog niet heeft voorkomen.
Maar we hoeven de werkzaamheid van God niet te koppelen aan de voorstelling van een Almachtig God. Denkbaar is ook dat God als Geest invloed op mensen uitoefent en hier een klein succesje behaalt (twee mensen weer bij elkaar) maar ook grote verliezen lijdt (de waanzin van het fascisme, de moord op miljoenen Joden en andere mensen). Dan is dit verhaal een voorbeeld van 'zien, soms even' en van rekening houden met het onverwachte. En vooral een uitnodiging om positief te zijn en op te staan tegen alles wat het leven naar beneden haalt. Zoals God dat doet. (> procestheologie)

Vast zijn er ook christenen zoals ik zelf die ondanks dit mooie verhaal hun bedenkingen blijven houden bij God en zijn zorg over ons bestaan. Zij zijn op dat punt agnostisch en voelen zich meer aangesproken door het beeld van de gekruisigde Christus. In hem ging Gods liefde tot het uiterste om alle weerstand, geweld en dood te overwinnen. Zij horen daarin een uitnodiging zich aan die liefde over te geven en die liefde te bewijzen aan de mensen om hen heen.

Tenslotte: Wel zeker is, dat wie zulke dingen meemaken, de vraag naar Gods aanwezigheid gemakkelijker met ja beantwoorden, dan degenen die ervan horen.

-----
1 Volgens Wikipedia te vinden in True Lives: Stories of Hope, Honor & Humor. Reader's Digest. 2006. p. 50. ISBN 978-0762107414.  en in Deutschman, Paul (2012). "It Happened on a Brooklyn Subway". In Van Diest, John (ed.). Do You Believe in Miracles? Amazing True Stories of God at Work. Eugene, Oregon: Harvest House Publishers. pp. 13–17. ISBN 978-0736938020.
² Holiday Song. De bijbehorende muziek van The Pixies vind ik slecht gekozen.
³ Hij veranderde wel de namen van enkele spelers, bv nicht Naomi > Ester; vriend Zucker > koster Rosen, Mrs Davis > Mrs Hardy, 
⁴ Ein Zug nach Manhattan
⁵ Soms kom je de suggestie tegen dat het om Zach 3: 3 zou gaan, maar het verband ontgaat mij. Ook de Joodse uitleg van dat vers in de Talmoed levert niets op > Sanhedrin 93a:18. Daar staat:
The Gemara asks: What is the reason that Joshua the High Priest was punished and was cast into the furnace? Rav Pappa says: It was due to the fact that his sons would marry women who were not fit for marriage into the priesthood, and he did not reprimand them, as it is stated: “And Joshua was clothed in filthy garments, and he stood before the angel” (Zechariah 3:3). And was it the typical manner of Joshua to wear filthy garments? Rather this verse teaches an allusion that his sons would marry women who were not fit for marriage into the priesthood, and he did not reprimand them. That is why he appeared with soiled garments in the vision of the prophet Zechariah.